Βιβλιοθήκη

Κάποιοι ποιητές βρήκαν την μοίρα τους στον ουρανό. Και άλλοι σκύψανε εντός τους, μιλώντας σε γλώσσες που παραμένουν ανεξιχνίαστες. Λίγοι βρήκαν τον τρόπο να πλάσουν τις μορφές, αυτό το τόσο εσωτερικό πράγμα, αντλώντας από το αληθινό και το γλαφυρό. Ανάμεσά τους ο συγγραφέας του Γλάρου και του Θείου Βάνια, ο εμβληματικός θεατρικός συγγραφέας, ιατρός και ταξιδευτής Άντον Τσέχοφ. Θα μπορούσε να σκαρώσει ένα σκετσάκι, αφήνοντας μια ολόκληρη κοινωνία να διαβεί από μέσα του για να αφήσει κάτι σαν απόσταγμα της μυθιστορίας της. Θα μπορούσε να γράψει κάτι για τις εφημερίδες με τις οποίες συνεργάστηκε δίχως την παραμικρή δυσκολία, αυτός ο τόσο χαρισματικός δημιουργός.

Άνθρωποι δικοί του οι χωρικοί και οι προεπαναστατικοί ήρωες μιας Ρωσίας που έμελε να σαρωθεί. Η δική του ποίηση, κρυμμένη μες στην αλληγορία των μορφών και ο λόγος του, κριτική για μια ολόκληρη κοινωνία που θα μπορούσε να αποκωδικοποιήσει το πώς και το γιατί της ζωής. Ενώ άλλοι λιποτακτούν από την πραγματικότητα για να αντέξουν το εκκωφαντικό της βάρος, ο ιατρός που δεν έπαψε ποτέ να προσφέρει τις επιστημονικές του υπηρεσίες στον αχανή, αγροτικό κόσμο της μεγάλης του πατρίδας, διαλέγει να την αλαφρώσει από τη βαρύτητα των φαινομένων της. Μέσα από τον κόσμο της δικής του ζωής γράφει, παρατηρεί και διαμορφώνει αυτούς τους αθάνατους τύπους, κατοίκους του μετέωρου και του διφορούμενου, εκείνου που δεν συμβαίνει και ίσως να μην υπάρχει. Πάνω στο δέρμα του όμως μπορεί κανείς να αναγνώσει όλη την ατμόσφαιρα του κόσμου που τρέμει πριν τις συγκλονιστικές αλλαγές, αυτές που φέρνει ο νέος αιώνας στον ανυποψίαστο, ακόμη κόσμο, παραδομένο στον ίλιγγο της βιομηχανίας,  του Λεβιάθαν που πολλαπλασιάζει ανάγκες και επιθυμίες, καθιερώνει καινούριες τάξεις και γκρεμίζει την ανώδυνη συνήθεια. Τη σφραγίδα αυτής της αλλαγής θα επιβάλλουν δυο μεγάλοι πόλεμοι, δυο τρομερές συρράξεις που ο Τσέχοφ δεν θα βιώσει ποτέ. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, ο Γλάρος του θα απομείνει να πετά ολομόναχος, διεγείροντας ένα σορό αισθήσεις που μόνο μια ψυχή ευφυής και ευγενική μπορεί να κατορθώσει.

Κοιτάζω το πορτοκαλί εξώφυλλο της έκδοσης που έρχεται από τη Στιγμή να αναδείξει ένα από τα ξεχασμένα κείμενα του Ρώσου δημιουργού. “Σχετικά με τα Ψάρια” στην υπέροχη μετάφραση του Γιώργου Τσακνιά και σχέδια της Εύης Τσακνιά. Σπάνιες εκδόσεις, βιβλιαράκια σε μικρό μέγεθος που διατηρούν εκλεπτυσμένα χαρακτηριστικά, τόσο ώστε από μόνες τους όλες αυτές οι ιστορίες που πραγματεύονται ιστορίες ψαριών και όχι μόνο, να αντικατοπτρίζουν κάτι από την πραγματικότητα. Στην αρχιτεκτονική του έργου δεν θα διασταυρωθεί κανείς με απευθείας αναφορές. Υπαινιγμοί, σχήματα λόγου μεταμορφωτικά θα αναδείξουν την βαθύτερη ουσία και την ομορφιά αυτών των κειμένων. Μια πνευματικότητα συγκαλυμμένη και τόπους τόπους αισθησιακή, μια ευφυία συνώνυμη της εύστοχης και ακριβούς παρατήρησης ενός πνεύματος που διαισθάνεται τους συσχετισμούς. Τούτη τη στιγμή που με περιτριγυρίζουν πνεύματα βυθού, αισθάνομαι πως αυτή η πνευματικότητα, η απολύτως ειλικρινής, αυτή που φανερώνει το πλάτος μιας ζωής που κοχλάζει, αυτή η πνευματικότητα φαντάζει το βασικότερο προσόν ετούτης της έκδοσης που υπακούει στον αιώνιο νόμο της αφήγησης. Αφού η ζωή παραμένει αχανής και αχαλίνωτη, ο μόνος τρόπος για να την συγκρατήσουμε, ο μόνος τρόπος για να τιθασεύσουμε το κύλημα της δεν είναι άλλος από τις ιστορίες. Τις αφηγήσεις που αποκαλύπτουν πολλά περισσότερα για τον κόσμο και που δοσμένες από τη χαρισματική πένα, μπορούν  να φωτίσουν ένα σορό πράγματα και συνθήκες, κάτω από μια τσιμπιασμένη, παπαδιαμαντική λάμπα. Μπορούν να διακρίνουν το ιδιωτικό που γίνεται κοινό, μπορούν ακόμη να θέσουν ερωτήσεις, να καταδικάσουν και να στήσουν ξόβεργες για την περίφημη αυτοκριτική μας, την πιο ειλικρινή κριτική. Μπορούν να μας ευεργετήσουν φανερώνοντας όλα όσα μείνανε μυστικά και ανομολόγητα, μειώνοντας την απόσταση ανάμεσα στο άμεσο και το νοούμενο.

Στέκομαι στην ομώνυμη ιστορία της έκδοσης από τη Στιγμή. Το “Σχετικά με τα ψάρια” συνοψίζει τα είδη ενός παράδοξου βασιλείου, με τάξεις και όρια και ευθύνες. Μια κοινωνία ψαριών όπου κυριαρχεί ο αυστηρός νόμος του μικρού και του μεγάλου. Μα την ίδια στιγμή, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τα αντιπροσωπευτικότερα είδη ενός βυθού, είδη όπως ο μύλλος , το ψάρι διανοούμενος, που παραμένει αισθαντικό σε νέες εμπειρίες μα δεν λησμονά να σπαράξει τα μικρότερα ψάρια. Στον κόσμο υπάρχει χώρος μονάχα για αυτό το σπάνιο είδος, που έρχεται σαν τρομερή απειλή για τον χάνο και την μαρίδα, μα στην πραγματικότητα τίποτε δεν μπορεί να κάνει εμπρός στην τρομερή επιτηδειότητα του γοβιού, στην εμπορικά καταρτισμένη και φιλοχρήματη Αβραμίδα ή τον αυτάρεσκο Σαργό , αυτόν που η ίδια η κοινωνία προστατεύει με όποιον τρόπο μπορεί, προτού τον διαλέξει σαν σπάνιο έδεσμα για μια σούπα μοναδικής νοστιμιάς.

Ο Τσέχοφ σίγουρα θα ‘χει να αφηγηθεί πολλές ιστορίες με λογιών ψάρια και ψαρόπουλα. Μου μοιάζει πως με τη χαρισματική του κριτική ικανότητα διάλεξε να μας μιλήσει για τα πιο χαρακτηριστικά. Ψάρια που μαστίζουν τους βυθούς μιας κοινωνίας, είδη που διαμόρφωσε η εποχή. Αυτή η τελευταία τους απέδωσε τα τρομερά χαρακτηριστικά τους, την υπομονή, το μοιραίο τέλος, μια έμφυτη αδυναμία. Φαντάζομαι τον συγγραφέα να στέκει στις φανταστικές όχθες της Μόσχας, μελετώντας με χάρη  φυσιοδίφη τα είδη που ξεβράζει ο περασμένος αιώνας. Σκαρώνει πρόχειρα στο χαρτί τη μορφή τους και έπειτα αποδίδει στο σχήμα τα βαθύτερα τους χαρακτηριστικά. Ο δημιουργός, σαν τάχα να διαθέτει κάποια σπάνια χάρη, δωρίζει κοιμώμενες δυνατότητες στα είδη των ψαριών, διερμηνεύει τη στάση και τις αποσιωποιήσεις τους. Τους χαρίζει μια θέση μες στην κοινωνία του βυθού, τόσο κοντινή στα ήθη και τα σημεία αναφοράς του δικού μας, απολύτως αληθινού κόσμου.

Συναρμολογημένα κομμάτια ρωσικής κοινωνιολογίας, συναντούν τις επιτήδειες τροπές της αφήγησης, έτσι που να σκηνοθετείται μια εικονική αφηγηματικότητα, η οποία μεμιάς ξεδιπλώνεται στη φαντασία του αναγνώστη. Ο δεσμός με την πραγματικότητα έρχεται τόσο φυσικά, οι μεταμορφώσεις λαμβάνουν χώρα τόσο ανεπιτήδευτα μα και με ένστικτο.

Κοιτάζω πέρα το πέλαγο που νυχτώνει. Σκέφτομαι πόσο λογιών πλάσματα ελίσσονται ανάμεσα σε βράχους και υφάλους και κοραλλιογενή περάσματα, με άφθαστους, χρωματικούς συνδυασμούς. Πίσω μου λάμπουν τα ανθρώπινα έργα, δρόμοι, τάξεις, κοινωνίες, ποιήματα και πλούτη. Θα ήθελα να ‘μαι και εγώ ένας σβέλτος και ευκίνητος σαργός που μεμιάς θα καταλάμβανε μια ακριβή θέση μες σε τούτη την κοινωνία. Και όχι ένας φτωχός και τραγικός τίλων, ένα πλάσμα που προσμένει τη σύνταξή του και “τραβάει αράθυμα ταμπάκο από το ‘να του ρουθούνι”. Πέρα η Μόσχα, η Αθήνα, η Νέα Υόρκη, μοντέρνα, φωταγωγημένα ενυδρεία κατάμεστα από αναρίθμητα είδη. Θα μπορούσαν να αποτελέσουν πραγματική ευτυχία για τον Άντον Τσέχοφ, αυτόν τον μεγάλο δημιουργό που μες στις συντριμμένες τάξεις παραμένει ένας από τους λιγοστούς κήρυκες της πιο αληθινής και συνάμα μεταμορφωτικής λογοτεχνίας που γνώρισε ετούτος ο κόσμος.

Έπειτα συλλογίζομαι αν τάχα να κατοικώ και εγώ μες σε μια αλληγορία, μα ευθύς όλα τα λησμονώ. Δεν είναι πράγματα να παίζει κανείς αυτά. Κάποιος δίπλα μου φέρνει απάνω το αδειανό του αγκίστρι. Μου γνέφει με ένα πικρό χαμόγελο. “Ο αφανισμός των γοβιών και της μαρίδας πρέπει να  θεωρηθεί  αναπόφευκτον, μια αναγκαιότητα της εποχής”. Με τα λόγια του με κάνει να τρέμω, τι να τρέμω δηλαδή, να σπαρταράω, λέει για το δυσοίωνο μέλλον μου.

“Σχετικά με τα ψάρια”, εκδόσεις Στιγμή σε μετάφραση Γιώργου Τσακνιά και σχέδια της Εύης Τσακνιά. Με τη μουσική του νερού και τον τρόπο του Τσέχοφ που λέει τα πάντα.

*Σαχαλίνη, το νησί-κάτεργο του Ειρηνικού.