Βιβλιοθήκη

Το μυθιστόρημα του Santiago Gamboa Νυχτερινές Ικεσίες (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα σε μετάφραση Βασιλικής Κνήτου) είναι ένα έργο για την Κολομβία και τους Κολομβιανούς, ένα έργο που χρησιμοποιεί στοιχεία του αστυνομικού και του νουάρ είδους για να μιλήσει κυρίως για συνθήκες που σημάδεψαν και συνεχίζουν να σημαδεύουν την ιστορία, την πορεία και τη θέση ενός λαού στο σημερινό κόσμο. Ο Gamboa αφηγείται από διαφορετικές αφηγηματικές προοπτικές την ιστορία δύο αδερφών που μεγάλωσαν στην Κολομβία αλλά που η τύχη και η ιστορία τούς έφεραν να έχουν χάσει ο ένας τον άλλον. Η ιστορία έχει ως εξής: μετά την εξαφάνιση της αδερφής του Χουάνας από την Κολομβία, ο Μανουέλ ξεκινά ένα ταξίδι αναζήτησής της που θα τον φέρει τελικά μπλεγμένο σε μια υπόθεση διακίνησης ναρκωτικών, με αποτέλεσαμ να φυλακιστεί στην Μπανγκόκ της Ταϊλάνδης· εκεί θα τον συναντήσει και ο πρόξενος της Κολομβίας στο Νέο Δελχί και, ακούγοντας την ιστορία του, θα προσπαθήσει να τον βοηθήσει και να επανενώσει τα δύο αδέρφια. Έτισ, στην ουσία του, οι Νυχτερινές ικεσίες καθίστανται ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα το οποίο προσπαθεί να κρατήσει και να μεταδώσει τις φωνές τόσο των βασανισμένων πρωταγωνιστών όσο και τη φωνή εκείνου που προσπαθεί να συνδέσει και να σώσει τις ζωές τους — και στο τέλος να τους δώσει μια μορφή και νόημα μέσα από την καταγραφή και την αφήγησή τους.

Ο Gamboa δημιουργεί μια κατά βάση τραγική ιστορία. Η ιστορία του Μανουέλ και της Χουάνας παρουσιάζει σημαντικά στοιχεία που παραπέμπουν σε αρχαία τραγωδία: διαθέτει μια δομή με στοιχεία περιπέτειας, δηλαδή μιας συνεχούς εναλλαγής τύχης·  είναι δομημένη πάνω στην δραματική προσδοκία μιας αναγνώρισης η οποία στην έκβαση της ιστορίας παραμένει —ας μου επιτραπεί η έκφραση— ατελής ή μονομερής· και τέλος διαθέτει έναν σκοτεινό πυρήνα και ένα τέλος που δίνει έμφαση στη σκληρή μοίρα και την συντριβή του ατόμου μπροστά σε δυνάμεις ανώτερες (μόνο που αυτές οι δυνάμεις είναι τώρα κοινωνικοπολιτικές και όχι κοσμικές όπως στην περίπτωση των αρχαίων δραμάτων).

Το κέντρο βάρος του μυθιστορήματος και το πιο θαυμαστό του κομμάτι είναι η έμφαση στην εξιστόρηση του πρόσφατου σκληρού παρελθόντος της Κολομβίας. Αυτό συμβαίνει μέσα από τις φωνές των ταλαιπωρημένων πρωταγωνιστών. Φωνές οι οποίες φιλτράρονται βέβαια και μέσα από την οπτική ενός αφηγητή —του προξένου— που υπηρετεί το ίδιο το κράτος της Κολομβίας και ο οποίος με κάποιο τρόπο δίνει και μια ελαφρά αίσθηση αισιόδοξης αλλαγής, η οποία ωστόσο φαίνεται πως έχει έρθει πολύ αργά για να επουλώσει τις πληγές των βασικών προσώπων. Αυτό το παρελθόν είναι ένα παρελθόν με ξεκάθαρα πολιτικά βάσανα: διεφθαρμένη και ακροδεξιά πολιτική σκηνή, με διαπλοκή πολιτικής και υποκόσμου (βαρόνοι ναρκωτικών, παραστρατιωτικοί)· βαθιά ταξική και αλλοτριωμένης κοινωνία που έχει εισέλθει σε συνθήκες απάθειας και συλλογικής παραίτησης στα χέρια αυταρχικών και διεφθαρμένων ηγετών· ένα αντάρτικο και μια συλλογική αντίσταση που άλλοτε υπάρχει ως γνήσια ηθική και πολιτική εναλλακτική, με έντονα στοιχεία λαϊκής μαχητικότητας, και άλλοτε ως μεταλλαγμένη και διεφθαρμένη, με αποτέλεσμα την διάχυτη αίσθηση της απουσίας κάποιας ελπίδας. Αυτή η κοινωνικοπολιτική σήψη είναι μια διαδικασία που απομυζά τις ζωές και το μέλλον των κατοίκων της χώρας, και που κατά συνέπεια τους στερεί τις προσδοκίες και τους καταδικάζει να αναζητήσουν μονοπάτια που τους παγιδεύουν (σε αναξιοπρεπή ζωή, σε παράνομες πράξεις και επικίνδυνες συνθήκες διαβίωσης, σε εγκατάλειψη της πατρίδας). Ειδικά μέσα από την αξιοποίηση του στοιχείου του εγκλήματος και την εξιστόρηση μιας περιπέτειας εντός και εκτός συνόρων, ο Gamboa υπογραμμίζει το διακύβευμα της ζωής σε μια Κολομβία χωρίς ελπίδα και προοπτικές και αναδεικνύει τις δομικές δυνάμεις που ωθούν σε μια φυγή η οποία ωστόσο μεταφράζεται γρήγορα σε άλλης μορφής εκμετάλλευση και ανελευθερία.

Το μυθιστόρημα τελειώνει εκρηκτικά, τραγικά, και με ένα πολύ ενδιαφέρον ανοικτό τέλος, που διερωτάται αν τελικά είναι δυνατή η διαχείριση της τραγωδίας μέσα από πιο κυνικές επιλογές για να πάρει κανείς την τύχη στα χέρια του και να διεκδικήσει ψυχρά ανταπόδοση/ δικαιοσύνη· ή αν στο πλαίσια του δομικού κοινωνικοπολιτικού κακού το μόνο που μένει σε κάποιον είναι η διαρκής φυγή και η προβολή προς τα έξω ενός δυναμικού και με αντοχή προσώπου…

Η ποιότητα των Νυχτερινών ικεσιών δε σημαίνει ότι το έργο του Gamboa δεν έχει και κάποια αδύναμα —κατ’ εμέ— σημεία. Προσωπικά, η έκβαση της ιστορίας των δύο αδερφών μου φάνηκε κάπως υπερβολική και με κάπως “μελοδραματικό” και ίσως σχηματικά κυνικό τρόπο. Θεωρώ ότι (χωρίς να αλλάξει κατά βάση) θα μπορούσε να δοθεί αλλιώς, με ίσως πιο εμπεριστατωμένο από άποψη πλοκής και ιστορίας τρόπο. Ταυτόχρονα, κάποια νήματα της ιστορίας ή κάποιες δυναμικές εντός των διάφορων χαρακτήρων θα έπρεπε ή θα μπορούσαν να εξελιχθούν και να δομηθούν αλλιώς (όπως για παράδειγμα η “υπόσχεση”/δέσμευση της Χουάνα να λάβει μέρος από το δικό της πόστο στην εντός της Κολομβίας αντίσταση, ή η αντίδραση του προξένου στα γεγονότα της τελικής έκβασης). Νομίζω πως τέτοιες διορθώσεις θα μπορούσαν να εμπλουτίσουν συνολικά το μυθιστόρημα και να ενισχύσουν την πολυπλοκότητά του. Πέραν αυτών, ωστόσο, νομίζω πως το έργο του Gamboa είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο που ρέει κατά την ανάγνωση, και κατορθώνει με διασκεδαστικό τρόπο να παρουσιάσει μια κοινωνικά και πολιτικά στρατευμένη αφήγηση και να θέσει έντονα στον αναγνώστη τα διακυβεύματά της.