Βιβλιοθήκη

Είναι μεγάλη πρόκληση να γράψεις ένα ανάλαφρο μυθιστόρημα που δεν είναι ανάλαφρο. Ειδικά σε περιόδους που η περιρρέουσα κοινωνικοπολιτική κατάσταση σχεδόν δεν το επιτρέπει. Σε περιόδους όπως η δική μας, διαρκώς καλούμαστε να αναγνωρίζουμε, να μαθαίνουμε και να προβληματιζόμαστε για τις συνθήκες ζωής, για τις ευρύτερες δυνάμεις και δυναμικές που αναπτύσσονται και καθορίζουν τα πράγματα. Είναι ευχής έργον να προκύψει τέχνη που να ισορροπεί εξαίσια μεταξύ ανάλαφρου και σοβαρού, που να κατορθώνει να είναι ταυτόχρονα απολύτως διασκεδαστική, απλή και χαλαρωτική, χωρίς σε καμία περίπτωση να φθηναίνει ή να θυσιάζει τη σοβαρότητα και τη βαρύτητα των καθημερινών προβλημάτων. Ένα τέτοιο μυθιστόρημα είναι και η Απόδειξη της αθωότητάς μου του Jonathan Coe, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις.

Ο Coe, γνωστός για τον τρόπο που ακτινογραφεί τη βρετανική πραγματικότητα, καταπιάνεται εδώ με το λογοτεχνικό είδος του μυστηρίου, του αινίγματος που αναζητά τη λύση του. Η ιστορία αφορά τη δολοφονία ενός δημοσιογράφου στα πλαίσια ενός συνεδρίου συντηρητικών και νεοφιλελεύθερων κύκλων της Μεγάλης Βρετανίας τις μέρες του θανάτου της Βασίλισσας Ελισάβετ και της βραχύβιας και περιπετειώδους διακυβέρνησης της Liz Truss. Ο συγγραφέας αποφασίζει να διηγηθεί την ιστορία του φόνου και της εξιχνίασης του αξιοποιώντας ένα ενδιαφέρον συγγραφικό τέχνασμα: υιοθετώντας οπτικές διαφορετικών προσώπων, συνθέτει ένα παζλ διαφορετικών λογοτεχνικών ειδών. Συγκεκριμένα, αφηγείται την ιστορία μέσα από διαδοχικά, ξεχωριστά κείμενα: μια τυπικά αστυνομική αφήγηση, μια αφήγηση στο ύφος της dark academia (αισθητική επιλογή εξιστόρησης της ακαδημαϊκής ζωής με τρόπο που δεν την εξιδανικεύει αλλά που αποκαλύπτει σκοτεινές πτυχές της), και μια αφήγηση αυτο-μυθοπλασίας (autofiction)και προσωπικής μαρτυρίας. Κάθε αφήγηση προσφέρει τα δικά της στοιχεία στο πρόβλημα και φωτίζει διαφορετικές πλευρές του γρίφου, με τη λύση να έρχεται κάπως αναπάντεχα στο τέλος, ανατρέποντας τινί τρόπω τις προσδοκίες.

Με επιδεξιότητα λογοτεχνικού χαμαιλέοντα, ο Coe κατορθώνει να οδηγεί τον αναγνώστη από τη μια αφήγηση στην άλλη, από το ένα είδος στο άλλο, από το παρόν στο παρελθόν και πάλι στο παρόν, χωρίς σε καμιά περίπτωση να προκαλεί σύγχυση ή να χάνει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, και πάντοτε με τόνους διακριτικού χιούμορ, σαρκασμού αλλά και γνήσιας περιέργειας και αγωνίας για τη λύση του αινίγματος. Και ενώ το στοιχείο του μυστηρίου και του αστυνομικού προβλήματος παραμένουν στο προσκήνιο, χαρίζοντας γνήσια διασκέδαση, ο συγγραφέας επιτυγχάνει μια σπάνια ισορροπία, μη χάνοντας ποτέ η αφήγησή του το στοιχείο του σοβαρού και κατεπείγοντος. Γιατί διαρκώς στο νου του Coe είναι το ενδιαφέρον να πει κάτι με την ιστορία του,  να σχολιάσει το κοινωνικό πλαίσιο, να συνεισφέρει κάτι στον προβληματισμό για το τι σημαίνει γραφή μέσα στον κόσμο. Κι αυτό το κατορθώνει με διαφορετικούς τρόπους. Πρώτα, επιμένοντας διαρκώς στο ζήτημα της γραφής και της αφήγησης ιστοριών ως μια διαδικασία που εκφράζει τον εαυτό και δίνει φωνή και ορατότητα στο άτομο, αλλά ως μια διαδικασία που καθορίζει την ιστορία και τους όρους πρόσληψης των ιδεών. Κυριότερα, ωστόσο, και πιο καίρια, το κατορθώνει βάζοντας στο επίκεντρο του προβλήματος το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον της Βρετανίας με τον ακραίο συντηρητισμό σε πλήρη ανάπτυξη. Κι αυτό γιατί σε όλα τα επίπεδα του μυθιστορήματος, ο βασικός προβληματισμός είναι ο πολλαπλός “εποικισμός”, σε πολλά διαφορετικά επίπεδα, της ζωής της βρετανικής (αλλά και δυτικής γενικότερα) κοινωνίας από τις λογικές της νεοφιλελεύθερης και ακροδεξιάς τάξης πραγμάτων. Σε κάθε γωνιά της πραγματικότητας που περιγράφει η Απόδειξη της αθωότητάς μου, ακόμα και στην πιο απρόσμενη,  επικρατεί ή απειλεί να επικρατήσει αυτός ο νεοσυντηρητισμός: από τα μεγάλα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα όπως η κυβερνητική πολιτική, η διαχείριση του κοινωνικού κράτους, και η οργάνωση και ο προσανατολισμός των πολιτικών κομμάτων, στα ζητήματα που αφορούν τις μάχες για ιδεολογική, θεσμική επικράτηση, ανάπτυξη δικτύων εξουσίας και παρασκηνιακής πολιτικής εξουσίας (lobbying), αλλά ακόμα και μέχρι τα ζητήματα που αφορούν καθαρά τον πολιτισμό, την πάλη των ιδεών, και το κτίσιμο και τη διαχείριση της υστεροφημίας (όπως για παράδειγμα τις λογοτεχνικές φωνές). Σε κάθε ένα από αυτά τα θέματα ο Coe επιμένει και εξετάζει διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η συντηρητική λογική και ιδεολογία λειτουργεί ή προσπαθεί να επικρατήσει. Πίσω από κάθε ένα από αυτά τα ζητήματα ο  Coe μας αποκαλύπτει πόσο επικίνδυνος μπορεί να γίνει ο συντηρητισμός. Κι αν ακόμα το μυθιστόρημά του είναι αρκετά ανάλαφρο, αυτή ελαφρότητα της πλοκής δεν αφαιρεί το κεντρί που βρίσκεται κρυμμένο ανάμεσα στις γραμμές και που στόχος του είναι να αφυπνίσει τον αναγνώστη.

Ακριβώς για αυτή την ιδιαίτερη και επιτυχημένη εξισορρόπηση ευχαρίστησης και κρούσης του κώδωνα του κινδύνου, ακριβώς για αυτόν τον ιδανικό συνδυασμό αστυνομικού διασκεδαστικού αινίγματος και κοινωνιολογικού, πολιτικού, και συγγραφικού στοχασμού, συστήνω ανεπιφύλακτα την Απόδειξη της αθωότητάς μου.