Βιβλιοθήκη

Πρώτο κείμενο του 2026 και επιλέγω να εστιάσω σε ένα κλασικό έργο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, τον «Άνθρωπο χωρίς ιδιότητες» του Ρόμπερτ Μούζιλ. Είναι ένα μοντερνιστικό μυθιστόρημα που ο Μούζιλ άρχισε να γράφει το 1921 και εκδόθηκε σε τόμους κατά τη διάρκεια της ζωής του συγγραφέα, αλλά το οποίο παρέμεινε ουσιαστικά ανολοκλήρωτο (μετά το θάνατό του δημοσιεύτηκε υλικό που είχε αφαιρεθεί από τις προηγούμενες εκδόσεις, προσχέδια των τελευταίων κεφαλαίων αλλά και σημειώσεις για την ανάπτυξη και την κατάληξη του μυθιστορήματος). Πρόκειτα για ένα στοχαστικό μα και ειρωνικό ταυτόχρονα μυθιστόρημα που επικεντρώνεται στην πνευματική και κοινωνική ζωή της Αυστρίας ελάχιστα πριν την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και την επερχόμενη κατάρρευση της Αυστροουγγαρίας. Κύριο πρόσωπο του μυθιστορήματος —ανάμεσα σε μια πλειάδα σημαντικών χαρακτήρων— είναι ο Ούλριχ, ένα εξαιρετικά ευφυές μέλος της αυστριακής ελίτ, με σπουδές και έντονες πνευματικές ανησυχίες, που ωστόσο νιώθει ξένος προς την παρούσα κοινωνική κατάσταση και αδύνατον να προσαρμοστεί και να λειτουργήσει αρμονικά και να βρει τη θέση και το ρόλο του στο σύγχρονό του κοινωνικό περιβάλλον (είναι ουσιαστικά ο «άνθρωπος χωρίς ιδιότητες»). Όσον αφορά δε την πλοκή του μυθιστορήματος, αυτή εστιάζει κυρίως στην κοινωνική και πνευματική ζωή της Αυστρίας, χρησιμοποιώντας ως όχημα της ιστορίας την διοργάνωση της λεγόμενης «Παράλληλης Δράσης», μιας επετηρειακής εκστρατείας για τον εορτασμό των 70 χρόνων στο θρόνο του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ Α’, μιας εκστρατείας με στόχο να λειτουργήσει κατά κάποιο τρόπο ως συμπύκνωση και καθρέφτισμα της ίδιας της ψυχής της αυτοκρατορίας.

Το μυθιστόρημα «Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» δεν είναι σε καμιά περίπτωση ένα τυπικό μυθιστόρημα με στιβαρή και σαφώς οργανωμένη πλοκή. Συχνά (ακόμα και από τον ίδιο τον Μούζιλ) έχουν εκφραστεί προβληματισμοί και για τον τρόπο που είναι δομημένο, με αποτέλεσμα να ξενίζει ως προς πώς στέκεται σαν μυθιστόρημα. Πράγμα ορθό, εάν αναλογιστεί κανείς πόσο αραιά είναι τα γεγονότα/συμβάντα που περιγράφονται, πόσο απροσδιόριστες και λιτές είναι συχνά οι εξελίξεις της πλοκής, σε αντίθεση με την έκταση και το βάθος της χαρακτηρολογίας και την ανάπτυξη των στοχασμών της αφηγηματικής φωνής. Εντούτοις, η αξία του μυθιστορήματος έγκειται συχνά ακριβώς σε αυτή την «αραιότητα» και την απροσδιοριστία των κεντρικών εξελίξεων, καθώς και στην ποιότητα και το βάθος των στοχασμών. Και αυτό διότι η βασική ορμή του έργου και η αξία του προέρχονται από την εγκυρότητα και την οξύνοια των παρατηρήσεών του ως προς την πνευματική, πολιτισμική, πολιτική και κοινωνική ζωή της Αυστροουγγαρίας (αλλά και της Ευρώπης) των αρχών του 20ου αιώνα, καθώς και από την ευφυή επιλογή του συγγραφέα να επικεντρωθεί στην κενότητα, τη σύγχυση και την αβεβαιότητα των γεγονότων και των δράσεων των προσώπων εν μέσω μιας περιόδου σφοδρών κρίσεων και επερχόμενων καταστροφών, τούτ’ έστιν λίγο πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την αποσύνθεση των αυτοκρατοριών, και την απαρχή μεγάλων δεινών στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια ιστορία με την άνοδο του φασισμού και την παρατεταμένη πολυκρίση της εποχής.

Με έναν μοναδικό τρόπο, ο «Άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός αλλά και σαν συνολικό σχόλιο για την ανθρώπινη κατάσταση εν μέσω συγκεκριμένων κοινωνικών και ιστορικών συνθηκών. Τοποθετημένο λίγο πριν τον Μεγάλο Πόλεμο και γραμμένο με την εκ των υστέρων γνώση των άμεσων επιπτώσεων του πολέμου και των μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων δεινών που γέννησε, το έργο είναι ξεκάθαρα ειρωνικό, όχι τόσο πολύ υπό την έννοια της ειρωνείας που στοχεύει να ξεγυμνώσει, να κριτικάρει και να γελοιοποιήσει κακώς κείμενα (όπως η άγνοια, η απερίσκεπτη ανεμελιά, η ρηχότητα, η αφέλεια) —αν και υπάρχει έντονο αυτό το στοιχείο στο ύφος και το περιεχόμενο της αφήγησης—, αλλά περισσότερο υπό την έννοια της τραγικής ειρωνείας η οποία αντιπαραβάλλει τη γνώση της επερχόμενης καταστροφής και ήττας με την προηγούμενη κατάσταση μιας εγκληματικά αθώας αισιοδοξίας και μιας κενότητας στην πνευματική, κοινωνική, πολιτική και ηθική ζωή. Σ’ αυτό το ευρύτερο συγγραφικό πλαίσιο που παρουσιάζει τα πρόσωπα της αυστριακής ελίτ να οργανώνουν και να σχεδιάζουν τη ζωή τους χωρίς κανένα βάθος και αφελώς πιστεύοντας σε ένα ένδοξο μέλλον, το μυθιστόρημα αναπτύσσει έναν τεράστιο και πολυποίκιλο καμβά: εμβαθύνει στην εσωτερική ζωή και την ψυχολογία, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις προσδοκίες και τους προβληματισμούς των προσώπων· ακολουθεί τις προσωπικές ζωές των ηρώων και την ατομική τους εξέλιξη στα πλαίσια της αριστοκρατικής ζωής· ανατέμνει τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες· θεωρητικολογεί σχετικά με τις πνευματικές εξελίξεις· προβαίνει σε πολιτικές αναλύσεις κ.τ.τ.. Υπό αυτή την έννοια, το μυθιστόρημα συνδυάζει δυο διαφορετικούς τρόπους θεώρησης των πραγμάτων, έναν καθαρά λογοτεχνικό και αφηγηματικό που επικεντρώνεται στην παρατήρηση των χαρακτήρων και του σκηνικού και στην ανάπτυξη μιας ιστορίας εν μέσω ορισμένων συνθηκών, και έναν σαφώς πιο αναλυτικό και στοχαστικό που αντλεί από τη φιλοσοφία, τις κοινωνικές επιστήμες και την ψυχολογία για να τοποθετηθεί με σαφήνεια πάνω σε πιο θεωρητικά ζητήματα και να εξαγάγει πιο αφαιρετικά συμπεράσματα και υποθέσεις. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Μούζιλ συνθέτει ένα περίτεχνο έργο ικανό να συλλάβει και να αναπαραστήσει άκρως επιτυχημένα μια ολόκληρη κοινωνία, τα πρόσωπά της, τις ανάγκες και τις ανησυχίες τους, τις προκλήσεις, τα αδιέξοδα και τις φιλοδοξίες τους.

Ο «Άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» δεν είναι ένα εύκολο ανάγνωσμα και δεν απευθύνεται στους πάντες, μα είναι ένα έργο που το προτείνω ανεπιφύλακτα σε αναγνώστες που είναι διατεθειμένοι να διαθέσουν αρκετό χρόνο για να επεξεργαστούν τον πλούτο της γνώσης, την ευστοχία και το βάθος των παρατηρήσεων, και την ποικιλία των προβληματισμών. Και κυρίως, το προτείνω σε εκείνους που είναι διατεθειμένοι και ανοιχτοί στο να προβληματιστούν για το πιο καίριο ίσως ζήτημα που θέτει ο Μούζιλ (γράφοντας τον καιρό του Μεσοπολέμου): την αμείλικτη απουσία νοήματος και σκοπού στη ζωή, την κρίση των κοινωνιών που πέρα από οποιαδήποτε άλλη ανασφάλεια βρίσκονται σε μια οντολογικού, ταυτοτικού, ηθικού και πνευματικού τύπου επισφάλεια, την εναγώνια προσπάθεια να οριστεί με κάποιο τρόπο κάποιου είδους βαθύτερο ιδανικό στη βάση του οποίου να δομηθεί έπειτα η ζωή. Διαβάζοντας τον Μούζιλ, ο αναγνώστης κατανοεί ότι μια παρόμοια επισφάλεια και αγωνιώδης αναζήτηση νοήματος είναι και αυτή που κατατρύχει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες σήμερα, για άλλη μια φορά ενόσω ο ναζισμός και η ολοκληρωτική κοινωνική κατάρρευση ελλοχεύουν.