Βιβλιοθήκη

Η Κάτζιι δεν θα απορρίψει τη Ρίκα όπως έκανε με όλους τους προηγούμενους δημοσιογράφους που την προσέγγισαν: αντιθέτως, η Ρίκα της κινεί το ενδιαφέρον, με τη σχέση των δύο γυναικών να εξελίσσεται σταδιακά σε ένα μυστήριο ψυχολογικό παιχνίδι, το οποίο ξεφεύγει από τα όρια της δημοσιογραφικής έρευνας, αποτελώντας — μάλλον — περισσότερο ένα μάθημα ζωής.

Γενικά μιλώντας, το «Βούτυρο» της Ασάκο Γιουζούκι είναι ένα βιβλίο που δεν μπορεί να χωρέσει εύκολα σε «κουτάκια» και κατηγορίες.

Λόγω του τρόπου με τον οποίο έχει παρουσιαστεί ως «εμπνευσμένο από την αληθινή υπόθεση της μαύρης χήρας Κανάε Κιτζίμα» εύλογα υποθέτει κανείς ότι πρόκειται για αστυνομικό μυθιστόρημα ή και θρίλερ, στην πραγματικότητα όμως τα true crime στοιχεία του κρίνονται ήσσονος σημασίας. Πιο εύστοχα, θα λέγαμε ότι αποτελεί κοινωνικό μυθιστόρημα. Εάν, λοιπόν, ψάχνετε ένα αμιγώς αστυνομικό βιβλίο, προσπεράστε. Δεν θα το βρείτε εδώ.

Τα εγκλήματα της Κάτζιι είναι απλώς η αφετηρία, το έναυσμα που χρησιμοποιεί η Γιουζούκι για να περάσει στο κύριο θέμα του βιβλίου, το οποίο δεν είναι άλλο από τον σεξισμό της σύγχρονης ιαπωνικής κοινωνίας.

Η Κάτζιι δεν παρουσιάζεται ως μία απλή εγκληματίας, αλλά αποτελεί μία αινιγματική και εκκεντρική φιγούρα, η οποία δίνει άφθονη τροφή (pun intended) για σκέψη στη Ρίκα. Η Κάτζιι θέτει υπό αμφισβήτηση το status quo της σύγχρονης ιαπωνικής κοινωνίας, στηλιτεύει την ανδροκρατία που τη χαρακτηρίζει, αμφισβητεί τις κυρίαρχες πεποιθήσεις γύρω από το γυναικείο σώμα, την ομορφιά, τη συντροφικότητα και τη μοναξιά. Η ίδια αρνείται πεισματικά να συμμορφωθεί στον «κοινωνικά αποδεκτό» τρόπο ζωής, αρνείται να συμμορφωθεί με τη μανία της κοινωνίας για λεπτότητα και αυτοσυγκράτηση. Η βαθιά αγάπη της για το καλό φαγητό, για το ποτό και για τη γαστρονομία μετουσιώνεται σε μία επαναστατική, εκδικητική πράξη στα μάτια μίας κοινωνίας που «χειροκροτά» τη στέρηση.

Άλλωστε, η βασική αφηγηματική γλώσσα που επιλέγει η Γιουζούκι δεν είναι άλλη από το ίδιο το φαγητό. Οι λεπτομερείς και — φαινομενικά ατελείωτες — περιγραφές φαγητού και συνταγών χρησιμεύουν ως σύμβολο για την απόλαυση και την επιθυμία ενάντια στην καταπίεση. Η γλώσσα της είναι λιτή, αλλά ιδιαίτερα παραστατική, σχεδόν κινηματογραφική σε σημεία.

Παράλληλα, η αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο γυναικών ανοίγει έναν νέο κόσμο στη Ρίκα, η οποία δεν αντλεί κάποια ιδιαίτερη ευχαρίστηση από τη ζωή της. Η Κάτζιι θα την ωθήσει στον μαγικό (και γεμάτο θερμίδες) κόσμο της γαστρονομίας και, όταν η εμφάνιση της Ρίκα θα αρχίσει να αλλάζει, τόσο θα αλλάξει και η συμπεριφορά των γύρω της προς την ίδια…

Το «Βούτυρο» αποτελεί μία σύγχρονη και εύστοχη κριτική της ιαπωνικής κοινωνίας: μέσα από τις σελίδες του αποκαλύπτεται ένας κόσμος όπου η ισορροπία ζωής – εργασίας είναι όνειρο απατηλό, οι άνθρωποι μονίμως εξαντλημένοι προσπαθούν να χωρέσουν σε άκαμπτα «καλούπια», η αποδεκτή εξωτερική εμφάνιση είναι αυστηρά προσδιορισμένη και η γυναικεία αυτοθυσία αυτονόητη.

Ταυτόχρονα, η μοναξιά και η αποξένωση ακόμη και μέσα σε μία σχέση ή μία φιλία αποτελούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα, ενισχύοντας τη γενικότερη μελαγχολική διάθεση του μυθιστορήματος.

Ωστόσο, το «Βούτυρο» δεν είναι ένα μυθιστόρημα χωρίς αδυναμίες.

Η σημαντικότερη από αυτές αφορά τόσο την έκταση του βιβλίου όσο και τον ρυθμό του: αν και το πρώτο μέρος δημιουργεί μία αύρα μυστηρίου γύρω από την Μανάκο Κάτζιι, η υπόλοιπη πλοκή επιβραδύνεται αισθητά, ενώ οι συχνά μονότονες συζητήσεις και οι εκτενείς και επαναλαμβανόμενες περιγραφές γευμάτων δημιουργούν μία έντονη αίσθηση στασιμότητας. Με έκταση πάνω από πεντακόσιες σελίδες, το μυθιστόρημα επαναφέρει διαρκώς τις ίδιες θεματικές, χωρίς όμως να προστίθενται νέα επίπεδα νοήματος. Το δίχως άλλο, εάν προσεγγίσετε το «Βούτυρο» ως μία ιστορία έντασης, αγωνίας και ανατροπής, θα απογοητευτείτε.

Πολύ γρήγορα, η υπόσχεση κάποιας καταιγιστικής πλοκής δίνει τη θέση της στην εσωτερική, φιλοσοφική αναζήτηση. Το δε τέλος δεν αποτελεί πυροτέχνημα: είναι αφενός συνεπές με το υπόλοιπο βιβλίο, αλλά αφετέρου δίνει την αίσθηση ότι η αφηγηματική ένταση που μας υποσχόταν δεν δικαιώθηκε πλήρως.

Οι εμπειρίες της Ρίκα (η αύξηση του βάρους της, η απόρριψη που αισθάνεται από την κοινωνία, ο αντίκτυπος στις διαπροσωπικές της σχέσεις) έχουν έναν αισθητά διδακτικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα να χάνουν την αυθεντικότητά τους. Παρά τις προσπάθειες της συγγραφέα να προσδώσει στις ηρωίδες της πολυπλοκότητα και βάθος, οι πράξεις τους παραμένουν ως επί το πλείστον μονοδιάστατες, όπως και οι ίδιες.

Οι ιδέες που αποτυπώνει η Γιουζούκι στο «Βούτυρο» δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση σε καμία περίπτωση. Το κύριο πρόβλημα είναι ότι ακόμη και αυτά τα σοβαρότατα και πέρα για πέρα αληθινά κοινωνικά ζητήματα δεν αντιμετωπίζονται εις βάθος: δεν θα διαβάσετε κάτι που δεν ξέρετε ήδη, εάν αυτό περιμένετε, και δεδομένης της έκτασης του μυθιστορήματος, θα μπορούσε να είχε δοθεί περισσότερος χώρος στις ιδέες αυτές για να ανθίσουν, να πάνε ένα (ή και περισσότερα) βήματα παρακάτω και να αναλυθούν. Αντ’ αυτού, μένουμε με μία αρκετά επιφανειακή προσέγγιση.

Ωστόσο, το «Βούτυρο» της Ασάκο Γιουζούκι, παρά τις αδυναμίες του ως προς την έκταση και την εξέλιξη της πλοκής, παραμένει ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό, πολυδιαβασμένο και ενδιαφέρον μυθιστόρημα της σύγχρονης ιαπωνικής λογοτεχνίας. Είναι ένα βιβλίο το οποίο κινείται στο δικό του μήκος κύματος, «περπατάει» χωρίς να «τρέχει», «ψιθυρίζει» χωρίς να «φωνάζει». Μας ζητά να επιβραδύνουμε και να ακούσουμε αυτά που θέλει να μας πει.