Βιβλιοθήκη

“Η Ζαζί στο μετρό” του Ρεϊμόν Κενό. Ωμή, κτηνώδης η ομορφιά τούτης της πολιτείας. Σώματα, όνειρα και η ταπεινή ζωή στα προάστια. Πάντα σε πλήρη θέα, μες στην ατμόσφαιρα μιας παρακμής εν ακμή.

Θα χρειαζόταν να επιστρατευτεί η μαρτυρία του παρελθόντος, θα έπρεπε να καθοριστεί με ακρίβεια το νεωτερικό με όλες του τις προεκτάσεις για να εξηγηθεί το φέρσιμο της νεαρής Ζαζί που δεν χωρεί μες στον κόσμο, που λατρεύει το μετρό και τις γρήγορες τροχιές που κυλούν γρηγορότερα από τ’όνειρό της. Η ζωή γύρω της, με την μαύρη κουκούλα στο κεφάλι, σαν το παρελθόν του Βακαλόπουλου. Η Ζαζί ανήκει σε μια σπάνια τάξη ανθρώπων. Σημαδεμένη από τις πληγές της γίνεται ψηφίδα μες σε έναν κόσμο χαμένο εδώ και καιρό. Και εμείς που μαθαίνουμε να την αγαπούμε, όταν την καταλληλότερη στιγμή ένα κορίτσι ικανό να γκρεμίσει τον κόσμο, ενσαρκώνει μια φράση από τα πικρά ημερολόγια του Βίκτορ Σερζ. Οι άνθρωποι, τόσο αθώοι, κρέμονται από το τσιγκέλι του κόσμου. Μα δεν τους αγγίζει η αμαρτία, μόνον ο πόνος που στέκει εδώ και αιώνες το βασικό επιχείρημα της ανθρωπότητας. Ο συγγραφέας που σήμερα συγκαταλέγεται στους βασικούς εκπροσώπους του μοντερνισμού , του ρεύματος που έμελλε να σαρώσει  τον περασμένο αιώνα,  κάθε τι γνωστό και παραδεκτό ζωγραφίζει τον κόσμο όπως ακριβώς τον αντίκρισε. Δεν χρειάζεται να εξηγηθεί η προτίμηση της μικρής στο μετρό, δεν απαιτείται τίποτε να εξηγηθεί. Όσο για τον χρόνο στο εξαιρετικό μυθιστόρημα του Κενό, πού και πού τον βλέπουμε στο περιθώριο της ιστορίας, στοιβαγμένο σε πυκνά δεμάτια.

Αναζητώ την Ζαζί μες στο πολύβουο Παρίσι. Την ψάχνω ανάμεσα στα πρόσωπα των κοριτσιών που τα συνοδεύουν καθώς πρέπει μάγκες. Δεν βρίσκω παρά μια γωνιά βρώμικης Γαλλίας, μιας χώρας μες στη χώρα, αποκλεισμένης από τ’όραμα. Μόνο τ’όνειρο του Παρισιού, μονάχα η αλήθεια αυτού εδώ του κόσμου, αρκεί για να ειπωθούν όλα τόσο φυσικά και έτσι να διεκδικήσουν, ίδιες φέτες ζωής του Μπουκόβσκι, μια θέση μες στη λογοτεχνία που μας συγκινεί. Μερικές φορές συλλογίζομαι πως είναι ο τρόπος που έχει για μας το σύμπαν, σε μια προσπάθεια να μας ανταποδώσει το τσακισμένο όνειρο, τα δύσκολα χρόνια. Κάτι ανώδυνο και πληκτικό συντρίβεται κάτω από το φέρσιμο της Ζαζί που γυρεύει να γνωρίσει τον κόσμο και στέκει μες στις σελίδες, ίδια μ’αγγελούδι που φορά ένα βρώμικο μπλουτζίν. Ένα παιδί χιλίων ετών, με τεμπέλικες μέρες, να προβάλλει πίσω από τα χνώτα των ανθρώπων.

Ο Κενό στήνει δίχως διακοσμήσεις και επιδεξιότητες που αχρηστεύουν την αλήθεια. Η μικρή πρόστυχη και διακριτικά τρυφερή αιωνιότητα μπαίνει στο επίκεντρο, ένας κόσμος τριγύρω από την αφοπλιστική Ζαζί. Ω, τι λεπτά, δίχως ερμηνείες και εξηγήσεις που στερεώνει ο Γάλλος δημιουργός τον χαρακτήρα της. Στα χέρια του συγγραφέα, η μικρή μεταμορφώνεται σε ένα πεσμένο άστρο δίχως καμιά συνείδηση για την πτώση του. Ένα κορίτσι, γεννημένο το χειμώνα, όπως κάθε άλλο που ξέρει να φέρεται ατίθασα και ρομαντικά μαζί. Αν ισχυριζόταν κανείς πως η μικρή του Κενό συνιστά έναν αντικατοπτρισμό, ένα πλάσμα παράφορο και οξυδερκές, που σχεδόν αγγίζει κάτι καλλιτεχνικό, δεν θα ‘χε άδικο. Αυτή είναι η Ζαζί, τ’άστρο προτού γεννηθεί και ίσως κάτι από τη ζωή που νιώθεται, τη ζωή που αν το θέλει μπορεί να μας κάνει κομμάτια με την ομορφιά της, την τόσο σκληρή.

Η ευφυΐα της μας ταιριάζει και συνιστά στοιχείο της γοητείας της. Ξέρει καλά να αστειεύεται γκρεμίζοντας παραδεκτούς κανόνες , ακλόνητες αλήθειες και αυθεντίες της γλώσσας και της ζωής. Σε αυτό θα μοιάζει για πάντα με τον εμπνευστή της, αφού ο Ρεϊμόν Κενό αποτελεί τον πρώτο εκπρόσωπο της γαλλικής λογοτεχνίας που εισήγαγε το λεγόμενο ευφυολόγημα μες στις ιστορίες του, ένα είδος δηλαδή, μαρτυρίας της ίδιας της εποχής του, μια ευθεία κριτική στις μικρές και τις μεγάλες στιγμές του, τις πλέον αντιπροσωπευτικές. Κάπως έτσι στερεώνεται αυτό το είδος της συνενοχής ανάμεσα στον μύθο και τον αναγνώστη, μια σιωπηρή και απολύτως απτή συμφωνία. Θα εκπληρωθεί με τη διακεκριμένη γλαφυρότητα του κόσμου γύρω, της Ζαζί που φλέγεται από το ερωτηματικό του.

Ο Αλέκος Φασιανός όταν μιλούσε για την τέχνη του ίσως να αγνοούσε την Ζαζί, μα σήμερα τα λόγια του της ταιριάζουν τόσο πολύ, αφήνοντας πλατιούς υπαινιγμούς για τις αναρίθμητες σημασίες της. Σήμερα, ο μικρός πρίγκιπας της ζωγραφικής μας λείπει μα είναι τα λόγια του ακόμη εδώ, σαν σημαίες ανεμίζουν όταν στρέφουμε το βλέμμα μας να βρούμε από πού φθάνει όλη ετούτη η ομορφιά. “Είναι το πλησίασμα του πραγματικού”, γράφει ο Φασιανός για του λόγου της, “το τυχαίο συμβάν που λαμβάνει χώρα” ή αλλιώς η Ζαζί στην αποβάθρα του σταθμού. Και στο βάθος πάντα η ποίηση του Παρισιού, θυελλώδης, λαϊκή, μες στην άφταστα μελαγχολική την πολιτεία. Βλέπετε, έξω από την Ζαζί του Κενό που μας συστήνεται απόψε με την εξαιρετική έκδοση σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη και επίμετρο Νίκου Αμανίτη, υπάρχει πάντα η μυστική, η ανομολόγητη ποίηση του Παρισιού, η ποίηση ενός κόσμου μελαγχολικού, γεμάτου από τα πλήθη της ιστορίας που ξέχασαν να μιλούν πια με όρους μυθολογικούς. Τώρα η ποίηση φορά τις πιο αληθινές, τις πιο κοινές από τις λέξεις, εκεί έξω, πάντα εφοδιασμένες με την ατμόσφαιρα ενός καιρού. Αυτή η ποίηση παραμένει ανερμήνευτη, σκαρφαλώνει μες στις σελίδες της ιστορίας αφήνοντας ανυποψίαστη την Ζαζί να παλεύει με το άγνωστο . Μια ποίηση που θυμίζει τα πολύ φυσικά πράγματα , όπως ο θυμός, η αγάπη, ο φθόνος, η ανθρώπινη μυρωδιά , το σώμα, η πόλη με τη μουσική της και η ζωή που ξεσπάει πίσω από τα λόγια.

Για αυτά μόχθησε ο Ρεϊμόν Κενό, για αυτές τις λέξεις κάθισε να γράψει τις λαμπρές του ιστορίες, ο γεννημένος στη Χάβρη Γάλλος λογοτέχνης. Με αυτά σκαρώνει τις μπαλάντες του που το ίδιο απέχουν από τη ζωή και από τ’όνειρο. Όχημά του οι λέξεις, αυτές που τόσο μόχθησε να τις ανανεώσει, λυτρώνοντας τη γλώσσα του από το σκραπ ενός άλλου καιρού. Είναι άλλωστε οι λέξεις που επισημαίνουν έξω από τη μορφή και τη μουσική, ένα είδος αξεδιάλυτης φόρμας.

“Η Ζαζί στο μετρό” των εκδόσεων Ύψιλον σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακή και επίμετρο Νίκου Αμανίτη. Η Ζαζί μοιάζει κάτι παραπάνω από βιβλίο, φαντάζει ένα πράγμα στοχαστικό, γλυκό σαν γαλήνη, μια ερημιά που τσακίζει μες στο χάδι της. Όλο άμυνα και οικειοποίηση, μαθαίνουμε να αγαπούμε την Ζαζί που ‘ναι κάτι περισσότερο από ένα βιβλίο, ίσως ένα ορόσημο της γραφής που συναντά την ατόφια προφορικότητά της.