Άρθρα :: Dr. Jekyll and Miss Hyde articles :: selected column

επιλογή γλώσσας
choose language

30.05
2016

Καντίντ, του Βολταίρου

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (Καντίντ, του Βολταίρου)

«Τι είναι η αισιοδοξία; [...] Είναι αυτή η άρρωστη τάση να υποστηρίζεις σθεναρά πως όλα πάνε κατ’ ευχήν όταν όλα πάνε κατά διαόλου».

Ο «Καντίντ», αφήγημα του 18ου αι., εκδίδεται παράνομα για πρώτη φορά το 1759, στο Παρίσι, στην καρδιά του Διαφωτισμού, μιας περιόδου ισχυρών αντιπαραθέσεων, μεταβολών και αμφιταλαντεύσεων. Τυχαίνει δε αξιοσημείωτης αποδοχής του αναγνωστικού κοινού με αποτέλεσμα να επανεκδοθεί την ίδια κιόλας χρονιά δεκαεννιά φορές. Δεύτερη χρονιά έκδοσης με προσθήκες είναι το 1761, ενώ ως το 1778 σημειώνονται τουλάχιστον πενήντα εκδόσεις. Πρωτομεταφράζεται στα ελληνικά το 1922 στη σειρά «Εκλεκτά έργα», αρ. 64, του εκδοτικού οίκου Γ.Ι. Βασιλείου. Η απήχηση του «Καντίντ» στο κοινό, από τον 18ο αι. ως τις μέρες μας, δεν έχει περιοριστεί στο ελάχιστο, παρόλο που μας χωρίζουν τρεις περίπου αιώνες από την εποχή που το έγραψε ο Βολταίρος.

Οι philosophes, όπως αυτοχαρακτηρίζονται ορισμένοι Γάλλοι φιλόσοφοι, μεταξύ των οποίων ο Βολταίρος (Voltaire), ο Μοντεσκιέ (Montesquieu), ο Ρουσσώ (Rousseau) και ο Ντιντερό (Diderot) αποτελούν τη βασική εκδήλωση του Διαφωτισμού: άνθρωποι με νεωτερικές αντιλήψεις και έναν εκκοσμικευμένο τρόπο σκέψης που έρχονται να αμφισβητήσουν την κοινωνία και το κράτος, ασκώντας συγχρόνως έντονη πολεμική ενάντια στο παλαιό καθεστώς και τη χριστιανοκρατική κοσμοθεωρία.

Ο Βολταίρος (21 Νοεμβρίου 1964- 30 Μαΐου 1778) ή Φρανσουά Μαρί Αρουέ, όπως είναι το πραγματικό του όνομα, είναι γνωστός για τον αιχμηρό τρόπο σκέψης και τον έντονα σατιρικό τόνο που διαφαίνεται στις εκθέσεις και τα έργα του, όπου προβάλλει τα προβλήματα της εποχής του, ασκώντας κριτική απέναντι στην εκκλησία, το χριστιανικό δόγμα και τη θρησκευτική μισαλλοδοξία που χαρακτηρίζει την Ευρώπη του 18ου αι. Το όραμα του Βολταίρου, όπως και των ανθρώπων του Διαφωτισμού είναι κοινό: «αποδέσμευση από το παρελθόν, αποκήρυξη της παλιάς δεισιδαιμονίας και προβολή αξιών, όπως αυτή του ελεύθερου στοχασμού, της ελεύθερης βούλησης και της ανθρωπιάς».

Λόγω του καυστικού του ύφους, φυλακίζεται για έντεκα μήνες στη Βαστίλη και εξορίζεται για ένα χρονικό διάστημα στην Αγγλία. Το 1758, ένα χρόνο πριν τη συγγραφή του «Καντίντ», απομονώνεται στον πύργο Φερναί, κοντά στα γαλλο-ελβετικά σύνορα, ενώ το 1778, έπειτα από είκοσι οχτώ χρόνια επιστρέφει στο Παρίσι, όπου πεθαίνει, όντας σοβαρά άρρωστος. Κατά τη διάρκεια της ζωής του ασχολείται με τη φιλοσοφία, την πεζογραφία, την ποίηση, την ιστορία και το θέατρο, ενώ η αλληλογραφία του ξεπερνάει τις 20.000 επιστολές.

Ο «Καντίντ» (ελληνική μετάφραση: «Αγαθούλης») θεωρείται ένα από τα πιο γνωστά έργα του. Πρόκειται για μια φιλοσοφική ιστορία με έντονο συμβολικό χαρακτήρα που ξετυλίγεται σαν παραμύθι, χωρίς τη χρήση καλολογικών στοιχείων και σύνθετων τεχνικών αφήγησης που θα διέκριναν το έργο για τη λογοτεχνική του δεινότητα. Με ιδιαίτερα λιτό και εξαιρετικά δηκτικό ύφος πραγματεύεται την έννοια του καλού και του κακού, την έννοια της θρησκείας, της φιλίας, της ευγενικής καταγωγής και του πολέμου, καταδεικνύοντας τη δολιότητα, τη βλακεία και την ιδιοτέλεια της ανθρώπινης φύσης. Ο Βολταίρος με επιτηδευμένη υπερβολή υποβάλλει τους ήρωές του σε τραγικά περιστατικά, που εκθέτουν την ασύλληπτα κτηνώδη συμπεριφορά του ανθρώπου που έχει στιγματίσει την ιστορία ετούτου του κόσμου.

Το έργο αποτελεί ένα είδος απάντησης στην οπτιμιστική άποψη του Leibniz, ότι όλα έγιναν στον κόσμο μας όσο καλύτερα μπορούσαν να γίνουν, ότι όλα βαίνουν καλώς, αντιπαραβάλλοντάς την με τις επαναλαμβανόμενες κακοτυχίες ενός αφελή νεαρού, του Καντίντ. Ο συγγραφέας διακωμωδεί δύο στοιχεία της θεωρίας του Leibniz: την αρχή του αποχρώντος λόγου και την πεποίθησή του, ότι ο κόσμος μας είναι ο καλύτερος μεταξύ των δυνατών κόσμων: «Τίποτα δε συμβαίνει χωρίς να υπάρχει κάποιος λόγος για τον οποίο γίνεται έτσι και όχι αλλιώς, [εκφράζοντας] [...] μια τάξη που πρέπει να συμβιβάζεται με την ελευθερία εκλογής. Η ελεύθερη αιτία του σύμπαντος είναι ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε αυτόν τον κόσμο γιατί (ιδού ο αποχρών λόγος) αυτός είναι ο καλύτερος μεταξύ όλων των δυνατών κόσμων». 

«Στην Βεστφαλία, στον πύργο του βαρόνου Θούντερ-τεν-τρονκ, ζούσε ένα νεαρό αγόρι που η φύση το είχε προικίσει με τον πιο γλυκό χαρακτήρα. Στη φυσιογνωμία του έβλεπες να καθρεφτίζεται η ψυχοσύνθεσή του. Συνδύαζε μια αρκετή ορθή κρίση με ένα ιδιαίτερο απλοϊκό πνεύμα. Ήταν για τούτο, νομίζω, που τον φώναζαν Καντίντ…»

εικόνα άρθρου (Καντίντ, του Βολταίρου)

Με τα λόγια αυτά, ο Βολταίρος ξεκινάει την αφήγηση της ιστορίας ενός νεαρού, που λόγω του έρωτά του για την κόρη του βαρόνου, την Κυνεγόνδη, διώκεται από τον πύργο, ως ένας άλλος Αδάμ, και μένει ολομόναχος, αντιμέτωπος με το κακό που επικρατεί στον έξω κόσμο. ¨Όλα βαίνουν καλώς¨∙ έτσι ο Καντίντ βρίσκεται σύντομα επιστρατευμένος στο στρατό των Βουλγάρων, όπου μετά από έναν άγριο ξυλοδαρμό και μια αιματηρή μάχη μεταξύ Βουλγάρων και Αβάρων, δραπετεύει και καταφεύγει στην Ολλανδία. Από την Ολλανδία στη Λισαβόνα και από το Μπουένος Άιρες στην Αγγλία και τη Βενετία ο Καντίντ, ο νεαρός αυτός και ιδιαίτερα αγαθός άνδρας, γυρίζει όλον τον κόσμο με σκοπό να καταφέρει να παντρευτεί την κοπέλα που αγαπάει: επιβιώνει ενός ναυαγίου, συλλαμβάνεται, ξυλοκοπείται, διαπράττει φόνο, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια φυλή ανθρωποφάγων, πέφτει θύμα κοροϊδίας, τον κλέβουν, φυλακίζεται.

Παρόλο που ο Καντίντ υπόκειται στις επιρροές των νεοαποκτηθέντων συνοδοιπόρων του, του απαισιόδοξου Κακάμπο και του πεσιμιστή Μαρτέν, εμμένει να δείχνει τυφλή υπακοή και πίστη στον φιλόσοφο και δάσκαλό του, Πανγκλός, που ως ένας άλλος Leibniz στο κείμενο του Βολταίρου, φοράει παρωπίδες απέναντι στις καταστροφές που διαδέχονται η μία την άλλη. Ως το τέλος της ιστορίας διακηρύσσει ότι ζούμε στον καλύτερο όλων των δυνατών κόσμων, ισχυριζόμενος ότι όλα έχουν τις αιτίες τους, τον αποχρώντα λόγο τους και αποτελούν μέρος του κόσμου αυτού. Ο Βολταίρος αντιπαραθέτει τη φιλοσοφία του Leibniz με τον σκεπτικισμό του Pierre Bayle, δηλαδή την αισιοδοξία του Πανγκλός με τον πεσιμισμό του Μαρτέν. Ο Μαρτέν, ως αντίβαρο του Πανγκλός, δείχνει ευφυής και δηλώνει Μανιχαϊστής, πρεσβεύοντας την άποψη ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς κακοί και ότι τόσο το καλό όσο και το κακό είναι ανεξάρτητες δυνάμεις που προσπαθούν να κυριαρχήσουν στον κόσμο, αλλά όλα βαίνουν προς το χειρότερο επειδή ο Θεός μας εγκατέλειψε στην τύχη μας.

Στο έργο διαδραματίζονται γεγονότα, που έχουν στιγματίσει τα μέσα του 18ου αι. και τον ίδιο τον Βολταίρο. Aναφέρεται, μεταξύ άλλων, στον σεισμό της Λισαβόνας που αφάνισε τριάντα χιλιάδες κατοίκους το 1755 (Ο Βολταίρος έγραψε ένα γράμμα για το γεγονός, στο οποίο εξέφραζε την πίκρα του για το συμβάν καθώς και τον σαρκασμό του σε αυτούς που πιστεύουν ότι τέτοια καταστροφικά γεγονότα αποτελούν αναγκαίο κομμάτι του καλύτερου δυνατού κόσμου), στον Επταετή Πόλεμο μεταξύ Γαλλίας και Αγγλίας, καθώς και στην εκτέλεση του Άγγλου ναυάρχου Βyng, το 1757, γεγονός που προκάλεσε την αντίδραση του Βολταίρου, «αφού προσπάθησε να μεσολαβήσει για την αθώωσή του». Ο «Καντίντ» είναι ένα έργο πολεμικής ενάντια στη θρησκεία, την εκκλησία και τους ανθρώπους που την απαρτίζουν, την αριστοκρατία, τον οπτιμισμό, τον πόλεμο, τις αδικίες που περιβάλλουν τον ίδιο τον Βολταίρο. Μέσα από αυτόν τον ξεχωριστό τρόπο κριτικής και γραφής κατορθώνει να περάσει στο κοινό τους προβληματισμούς του, τις σκέψεις του και μια εικόνα του κόσμου, αρκετά σκληρή αλλά με περιθώρια βελτίωσης.

Η πορεία του Καντίντ σημαδεύεται από μια αντιπαράθεση στοιχείων αισιοδοξίας και απαισιοδοξίας, καλού και κακού. Ο έρωτάς του για την Κυνεγόνδη αποτελεί την κινητήριο δύναμή του αλλά η σχέση με τον δάσκαλό του κινεί τα νήματα του έργου. Η άποψη του Πανγκλός ότι ζούμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο, τελικά, υπόκειται σε βέβαιη αμφισβήτηση και ο φιλόσοφος χάνει τον ρόλο της αυθεντίας, αφού η ίδια η ιστορία διαψεύδει τις ιδέες του, προβαίνοντας έτσι στην αναίρεση των θέσεών του.

“Il faut cultivar notre jardin”, «πρέπει να καλλιεργήσουμε» τον κήπο μας, να δουλέψουμε για το δικό μας καλό, λέει στο τέλος της ιστορίας ο Καντίντ, όπου αποδεσμευμένος από τον κηδεμόνα του, περνάει στην ωριμότητα και αποκτάει ελεύθερη βούληση, αποφασίζοντας ο ίδιος για τη ζωή του. Άρα η περιπλάνηση απέδωσε... 

εικόνα άρθρου (Καντίντ, του Βολταίρου)

Καντίντ, του Βολταίρου
Μετάφραση: Παντελής Κοντογιάννης
Εκδόσεις Πόλις, 2005
σελ. 224

Κείμενα (Πηγές)

  • Βολταίρος, «Επιλογή από το Φιλοσοφικό Λεξικό και τις Φιλοσοφικές Επιστολές», (Μτφ) Α.Δ. Παπαγιαννίδης, Πόλις, Αθήνα, 1999
  • Βολταίρος, «Καντίντ», (Μτφ)Π. Κοντογάννης, Πόλις, Αθήνα, 2005
  • Roland Mortier, «Φώτα του ευρωπαϊκού 18ου αιώνα», (Μτφ) Γιώργος Τόλιας, Κέντρο Νεολληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Αθήνα, 2003
εικόνα αρθρογράφου (Ελένη Μαρκ)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Ελένη Μαρκ

Το γεγονός που καθόρισε την ενήλικη ζωή μου είναι μάλλον η απόφαση που πήρα ένα βράδυ στο λεωφορείο, ελαφρώς μεθυσμένη και αρκετά αγανακτισμένη, για τη σειρά με την οποία θα έβαζα τις τρεις-τέσσερις σχολές στο μηχανογραφικό μου, στις οποίες ναι μεν είχα πιθανότητα να περάσω αλλά δεν με ενδιέφερε το αντικείμενό τους. Και εφόσον δεν έλεγα ποτέ, ότι «θα γίνω η τάδε όταν μεγαλώσω», όλως τυχαίως βρέθηκα στο Ιστορικό-Αρχαιολογικό. Μετά από συζητήσεις επί συζητήσεων αποφάσισα ότι μου αρέσει η Ιστορία της Τέχνης… και βρέθηκα στο Λονδίνο να κάνω σπουδές στα media και στον κινηματογράφο. Παρόλα αυτά, προτιμώ να διαβάσω δέκα βιβλία από το να παρακολουθήσω δέκα ταινίες... Kαι επειδή έφτασε η στιγμή να περάσω από την θεωρία στην πράξη, η υποφαινόμενη συγκροτημένη προσωπικότητα εμπνεύστηκε την ιδέα του Artcore...

Artcore magazine's footer