Άρθρα :: Βιβλιοθήκη articles :: selected column

επιλογή γλώσσας
choose language

Το μάτι, του Vladimir Nabokov

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (Το μάτι, του Vladimir Nabokov)

Τι σχέση μπορεί να έχει ένα λογοτεχνικό έργο όπως “Το μάτι” του Vladimir Nabokov με την Κβαντική Φυσική; Φαινομενικά, καμία. Κι όμως, το σύντομο μυθιστόρημα του Ρώσου master έχει μεγάλη σχέση, καθώς μπορεί να θεωρηθεί μια λογοτεχνική απεικόνιση του πασίγνωστου νοητικού πειράματος της γάτας του Schrödinger. Στο σενάριο του πειράματος που επινόησε το 1935 ο Αυστριακός φυσικός Erwin Schrödinger παρουσιάζεται μία γάτα μέσα σε ένα κουτί. Σύμφωνα με την κβαντική θεωρία, η γάτα μπορεί να είναι ταυτόχρονα και ζωντανή και νεκρή, με την κατάστασή της να συνδέεται με ένα προηγούμενο τυχαίο γεγονός. Στο μυθιστόρημα του Nabokov, το τυχαίο γεγονός είναι η απόπειρα αυτοκτονίας του αφηγητή και ο ίδιος ο αφηγητής, η γάτα. 

εικόνα άρθρου (Το μάτι, του Vladimir Nabokov)

Στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, τον γνωρίζουμε ως Ρώσο εμιγκρέ στο Βερολίνο του 1924-25, οικοδιδάσκαλο για τα δύο εκνευριστικά αγοράκια μιας πλούσιας οικογένειας και αδιάφορο εραστή μιας παντρεμένης και χυμώδους συμπατριώτισσάς του. Η ζωή του κυλάει ήσυχα, σε μια αφηρημένη απάθεια, ώσπου ο ταπεινωτικός ξυλοδαρμός του από τον απατημένο σύζυγο τον οδηγεί σε απόπειρα αυτοκτονίας. Από εκεί και πέρα, ο αφηγητής περνάει στη ζώνη των νεκροζώντανων και ο αναγνώστης στη συνεχή αμφιβολία για την κατάσταση των ζωτικών του λειτουργιών: είναι ο αφηγητής στ’ αλήθεια ζωντανός (η απόπειρα, δηλαδή, έχει αποτύχει) ή βιώνει και μας περιγράφει μια φασματική πραγματικότητα, αποκύημα της φαντασίας του, που παραδόξως συνεχίζει να λειτουργεί ακόμα και μετά θάνατον; 

εικόνα άρθρου (Το μάτι, του Vladimir Nabokov)

Όποια και αν είναι η απάντηση μπορεί προς το παρόν να περιμένει. Στο προσκήνιο έρχεται η εμμονή του αφηγητή να παρακολουθεί τις ζωές μιας ετερόκλητης παρέας συμπατριωτών του, της οποίας γίνεται μέλος. Ιδιαίτερα της ζωής του Σμίροφ, ενός μυστηριώδους και γοητευτικού νέου που έχει κερδίσει την εκτίμηση και το ενδιαφέρον όλων με τον λεπτό και ευγενικό χαρακτήρα του. Σύντομα, όμως, γίνεται φανερό ότι κάτι δεν πάει καλά: ο Σμίροφ αποκαλύπτεται ως άτομο αμφιλεγόμενο, ψεύτης και απατεώνας, προκλητικός διεκδικητής ενός έρωτα που δεν ανταποδίδεται από τη Βάνια (το αντικείμενο του πόθου του), πιθανώς κρυφά ομοφυλόφιλος. Κι αν έτσι, τόσο αρνητικά, αποδίδεται ομόφωνα από όλα τα άλλα μέλη της παρέας, πόσο αξιόπιστος είναι τελικά ο αφηγητής που τον τοποθέτησε αρχικά σε τόσο υψηλό βάθρο; Ο αναγνώστης το αντιλαμβάνεται με σαφήνεια: ο αφηγητής δεν είναι να τον εμπιστεύεσαι. Γιατί όμως; Τι τον ενώνει με τον Σμίροφ; Αργά, απολαυστικά, με λεπτότητα και ειρωνεία, ο Nabokov σηκώνει αριστοτεχνικά το βέλο του μυστηρίου και δίνει την απάντηση, δημιουργώντας όμως νέες φιλοσοφικές ερωτήσεις. Τι προσδιορίζει την ταυτότητά μας; Είμαστε αυτό που γνωρίζουμε/πιστεύουμε ότι είμαστε ή αυτό που βλέπουμε να καθρεφτίζεται στα μάτια των άλλων για εμάς; Κι αν τελικά είμαστε αποσπασματικό καθρέφτισμα του βλέμματος των άλλων, υπάρχουμε αποκλειστικά και μόνο ως σύνολο των αντιλήψεων που έχουν οι άλλοι για μας; Υπάρχει άραγε μια ακέραιη και αδιάσειστη αλήθεια ή δεκάδες εκδοχές της αλήθειας ανάλογα με τον παρατηρητή; Κι εδώ επιστρέφουμε στο πείραμα της κβαντικής θεωρίας που περιγράψαμε: ο μόνος που μπορεί να απαντήσει για την κατάσταση της γάτας μέσα στο κουτί (αν είναι ζωντανή ή νεκρή) είναι ο παρατηρητής που θα το ανοίξει. Η συνομιλία ανάμεσα στη φαρσοειδή αστυνομική ιστορία του Nabokov και στη Φυσικής είναι διασκεδαστική, χωρίς να αποκλείει άλλες βαθύτερες συσχετίσεις. 

Πέρα από τα παραπάνω, «Το μάτι» μπορεί να διαβαστεί και ως αλληγορία για τον σύγχρονο άνθρωπο. Είναι γνωστό ότι οι φυσικές αισθήσεις μας είναι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, και το 80% της πραγματικότητας γίνεται αντιληπτή μέσω του οφθαλμού. Όμως, πόσο συχνά μετατρεπόμαστε (ας πούμε μέσω της οθόνης του κινητού μας ή της πολλών ιντσών τηλεόρασής μας) σε ένα τεράστιο υγρό μάτι, που εξαντλεί τον σκοπό της ύπαρξής του στο να παρατηρεί χωρίς ποτέ να πυροδοτεί την ανάγκη για δράση; Τι μας κάνει άραγε να νιώθουμε ευτυχείς μέσα σε αυτή τη θολούρα της νωθρότητας και της απραξίας; Ο αφηγητής της ιστορίας του Nabokov λέει:

Συνειδητοποίησα πως η μόνη ευτυχία στον κόσμο είναι να παρατηρείς, να κατα-
σκοπεύεις, να παρακολουθείς, να περιεργάζεσαι τον εαυτό σου και τους άλλους,
να μην είσαι παρά ένας οφθαλμός, ένα μεγάλο, κάπως υαλώδες, κάπως κόκκινο
και ερεθισμένο ορθάνοιχτο μάτι.

εικόνα άρθρου (Το μάτι, του Vladimir Nabokov)

Σε έναν κόσμο που βρίσκεται μπροστά στην επιτακτική ανάγκη να αλλάξει, προκειμένου να εξασφαλίσει την επιβίωσή του, πόσο λογικό είναι να περιοριζόμαστε στην παρατήρηση χωρίς να προχωράμε στη δράση, ηδονοβλεψίες της ίδιας της καταστροφής μας;

Γραμμένο το 1930, «Το μάτι» είναι το τέταρτο και το πιο σύντομο μυθιστόρημα του Nabokov. Εξαιρετικά ενδιαφέρον ως σύλληψη, άψογα δουλεμένο ως λογοτεχνικό πόνημα και περιορισμένο σε λίγες σελίδες, διαβάζεται απνευστί και αφήνει τον αναγνώστη με ένα αμφιλεγόμενο happy end κι ένα γλυκόπικρο χαμόγελο. Η συσχέτιση με την Κβαντική Φυσική που αναφέρθηκε παραπάνω είναι αυστηρά προαιρετική. Ας μη ξεχνάμε πως ο ίδιος ο Richard Feynman ανέφερε ότι είναι ασφαλές να ειπωθεί ότι κανείς δεν καταλαβαίνει την Κβαντομηχανική. Άλλωστε, υπάρχουν κι αυτοί από εμάς που μας αρέσει να πιστεύουμε πως εκεί που δεν φτάνει η επιστήμη φτάνει συχνά η δυνατότητα του ανθρώπινου είδους να αφηγείται ιστορίες, άρα και η λογοτεχνία.

εικόνα άρθρου (Το μάτι, του Vladimir Nabokov)

Το μάτι, του Vladimir Nabokov
Μετάφραση-επίμετρο: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης
Εκδόσεις Μεταίχμιο
σελ.152

Εικόνες (Πηγές)

  • www.ianos.gr
  • thenerdiestshirts.com
  • musekeeper.com
  • sanaakosirickylee.wordpress.com
  • ilikr.net
  • www.timesnews.gr
εικόνα αρθρογράφου (Αφροδίτη Κατσιά)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Αφροδίτη Κατσιά

Γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη τότε που οι βάτες ήταν ακόμη της μόδας. Είμαι σινεφίλ και λάτρης των καλών βιβλίων που μου επιτρέπουν να ζω χίλιες ζωές παράλληλα με τη δική μου. Όνειρο μου είναι να ταξιδέψω σε όλον τον κόσμο και να βρω το νόημα της ζωής (μου).

Artcore magazine's footer