Κριτικές βιβλίων

επιλογή γλώσσας
choose language

Βιβλιοθήκη Αφροδίτη Κατσιά

Στο Κάσελ δεν υπάρχει λογική, του Enrique Vila-Matas

To 2012, o επιφανής Βαρκελωνέζος συγγραφέας Enrique Vila-Matas βρίσκεται προσκεκλημένος στην Documenta 13, στο Κάσελ της Γερμανίας. Αυτό που καλείται να κάνει είναι να λειτουργήσει ως ζώσα καλλιτεχνική εγκατάσταση, δηλαδή να περνάει τα πρωινά του σε μια γωνιά του κινεζικού εστιατορίου Τζένγκις Χαν γράφοντας, ως ζωντανό έκθεμα για τους επισκέπτες που θα μπορούσαν να δουν τα γραπτά του και να του κάνουν ερωτήσεις για τη συγγραφή. Η αρχική του αμφιβολία για το αν θα έπρεπε να ανταποκριθεί θετικά στην πρόσκληση κάμπτεται εύκολα - άλλωστε μιλάμε για την Documenta, ένα κορυφαίο καλλιτεχνικό γεγονός που λαμβάνει χώρα κάθε πέντε χρόνια και συγκεντρώνει τους πιο πρωτοποριακούς καλλιτέχνες ανά τον κόσμο και χιλιάδες επισκέπτες.

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (article's cover image)
εικόνα άρθρου (article's image)

O Enrique Vila-Matas ως ζώσα καλλιτεχνική εγκατάσταση σε μια γωνιά του κινέζικου εστιατορίου Τζένγκις Χαν στο Κάσελ

Με βάση τη συμμετοχή του στη Documenta 13 και τον χρόνο που πέρασε στο Κάσελ, ο Vila-Matas έγραψε ένα βιβλίο πατώντας με το ένα πόδι στη μυθοπλασία και με το άλλο στην πραγματικότητα, όπως αυτή εκτυλίχθηκε κατά τη διάρκεια της έκθεσης στη γερμανική αυτή πόλη που αποφάσισε μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο να δώσει προτεραιότητα όχι στη βιομηχανική της ανάπτυξη (όπως π.χ. η Δρέσδη) αλλά στην πολιτιστική της αναγέννηση. Έτσι δεν είναι περίεργο που στις σελίδες του βιβλίου «παρελαύνουν» δίπλα-δίπλα σπουδαίοι συγγραφείς και διανοητές όπως ο Kafka και ο Nietzsche, άνθρωποι που έχουν σημαδέψει τον κόσμο με τα έργα τους όπως ο Dali και ο Manet, πρωτοπόροι της Σύγχρονης Τέχνης όπως ο Duchamp, και φυσικά σύγχρονοι καλλιτέχνες που εκθέτουν στην Documenta 13, αλλά και οι πραγματικοί καλλιτεχνικοί υπεύθυνοι της διοργάνωσης όπως οι επιμελήτριες Carolyn Christov-Bakargiev και η Chus Martinez. Το παρόν και το παρελθόν μπερδεύονται γλυκά και ο συγγραφέας επιδιώκει αυτό το «μπέρδεμα» συστηματικά, σαν να μας επισημαίνει ότι η Τέχνη, όπως και η ανθρώπινη εμπειρία είναι μία και δεν επιδέχεται κατακερματισμούς, κατηγορίες και υποκατηγορίες.

εικόνα άρθρου (article's image)

Ο Vila-Matas, ελάχιστα ενθουσιασμένος από το πόστο του στο κινεζικό εστιατόριο και περνώντας κατά βάση απαρατήρητος από θαμώνες και επισκέπτες, βρίσκει, αντίθετα, τον εαυτό του απίστευτα συνεπαρμένο από τα έργα που βλέπει, ακούει, βιώνει στο Κάσελ. Η βραδινή μελαγχολία που τον κατέκλυζε καθημερινά υποχωρεί, η φαντασία του αναζωογονείται και ενώ η άποψή του για τον κόσμο δεν αλλάζει (ότι δηλαδή πηγαίνει κατά διαόλου), η επαφή του με τα έργα τέχνης που εκτίθενται του προσφέρει μια δημιουργική ώθηση, κεντρίζει το μυαλό του και τον γεμίζει αισιοδοξία. Μία αίσθηση σαν αυτή που του δημιουργείται όταν επισκέπτεται το έργο του Ryan Gander (με τίτλο “The Invisible Pull” που δεν είναι τίποτε άλλο από μια αίθουσα την οποία διατρέχει ένα δροσερό αεράκι): η αίσθηση της ελαφρότητας, της χαράς, της δροσιάς που δεν τον εγκαταλείπει στιγμή καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής του στην πόλη.

εικόνα άρθρου (article's image)

Το έργο του Pierre Huygge “Untilled” για την Documenta 13

Στους μεγάλους περιπάτους που κάνει για να δει τις διάφορες καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις που είναι διάσπαρτες στην ευρύτερη περιοχή του Κάσελ, ο συγγραφέας έχει την ευκαιρία να στοχαστεί πάνω σε διάφορα ερωτήματα σχετικά με την Τέχνη: Υπάρχει καινοτομία στην Τέχνη ή είναι μάταιο και απρεπές να την αναζητούμε; Η Τέχνη βιώνεται; κι αν όχι πώς μπορεί να επηρεάσει τον θεατή και ίσως ακόμα και να τον ανακουφίσει από το βάρος της ζωής; Μπορεί η αξία της καλλιτεχνικής δημιουργίας να μετριέται με την εμπορική αξία ή τη δημοτικότητά της; Ποια η σχέση Τέχνης και Λογοτεχνίας; Που βρίσκεται η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη λογική από την τρέλα, τον χρόνο από την αχρονικότητα, το παρελθόν από το παρόν τόσο στην Τέχνη όσο και στην ανθρώπινη ζωή; Σε μερικά από αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις, συχνά δε με έναν τρόπο ευφυή και χαριτωμένο δίνοντας διαφορετικές απαντήσεις σε διαφορετικές περιστάσεις. Κυρίως όμως τα παραπάνω ερωτήματα τίθενται στον αναγνώστη που καλείται εμμέσως να δώσει τις δικές του ερμηνείες.

εικόνα άρθρου (article's image)

To έργο του Geoffrey Farmer "Leaves of Grass" για την Documenta 13

«Όλα βρίσκονται εδώ, κι εγώ δεν είμαι τίποτε»: ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια φράση του Goethe από το έργο του “Torquato Tasso” και μας κλείνει το μάτι: όλες οι απαντήσεις βρίσκονται στο Κάσελ, η ουσία της Τέχνης, η σημασία της για την ανθρώπινη ύπαρξη, η αφήγηση της Ιστορίας μέσω των αναμνήσεων και η ενόραση ενός κόσμου που έρχεται. Κατάρρευση και ανάνηψη είναι όχι μόνο το κεντρικό θέμα της Documenta 13 αλλά και η ιστορία του κόσμου μέσα σε δυο λέξεις.

Κι εμείς, γοητευμένοι από τη λεπτή ειρωνεία και το παιχνιδιάρικο ύφος της γραφής, από τον ανάλαφρο τρόπο με τον οποίο θίγονται τα πιο σοβαρά θέματα και τίθενται τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα για την Τέχνη και εντέλει για τη ζωή, ακολουθούμε τον Vila-Matas στα μονοπάτια της σκέψης του. Είτε συμφωνώντας είτε διαφωνώντας μαζί του, περπατάμε δίπλα του απολαμβάνοντας το ίδιο δροσερό, δημιουργικό αεράκι που χαϊδεύει και τον ίδιο στο Κάσελ και, κυρίως, νιώθουμε μέσα μας να γεννιέται η δίψα να δούμε και να απολαύσουμε τα έργα που περιγράφει, να τα ψάξουμε ετεροχρονισμένα σε μηχανές αναζήτησης και να τα συγκρίνουμε με τις περιγραφές του, να τα βιώσουμε έχοντας στον νου μας πώς τα βίωσε αυτός όταν ήρθε σε επαφή μαζί τους.

εικόνα άρθρου (article's image)

Έργο της Ida Applebroog για την Documenta 13

Κι εντωμεταξύ, έχουμε κατανοήσει πλήρως τί είναι ένα macguffin. Επινοητής του κινηματογραφικού όρου είναι ο Hitchcock που περιέγραψε έτσι ένα εύρημα χωρίς ιδιαίτερη σημασία που εξυπηρετεί όμως την εξέλιξη της πλοκής. Η Documenta 13 και η συμμετοχή του σε αυτήν υπήρξε για τον Vila-Matas ένα macguffin για να ξεδιπλώσει όλες τις σκέψεις του σχετικά με την Τέχνη. Κι εμείς, ως αναγνώστες, υποκύψαμε στη δύναμή του. Αν μη τι άλλο, ακόμη και ο αναγνώστης που δεν θεωρεί τον εαυτό του εραστή της Τέχνης, στέκεται γοητευμένος μπροστά στον ιστό που υφαίνεται σιγά-σιγά ώστε να τη συνδέσει με την ανθρώπινη εμπειρία, τη ζωή, το παρελθόν και το μέλλον αυτού του κόσμου. Κι αυτό, από μόνο του, αποτελεί συγγραφικό επίτευγμα. 

*Η Documenta 13 πραγματοποιήθηκε από τις 9 Ιουνίου έως τις 16 Σεπτεμβρίου 2012.
**Πέρα από το Κάσελ, παράλληλες εκδηλώσεις έλαβαν χώρα στην Καμπούλ (Αφγανιστάν), την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο (Αίγυπτος) και στο Μπανφ του Καναδά.
***Στη Documenta 13 έλαβαν μέρος 194 καλλιτέχνες από όλον τον κόσμο και οι επισκέπτες έφτασαν τους 904.992.

εικόνα άρθρου (article's image)

Στο Κάσελ δεν υπάρχει λογική, του Enrique Vila-Matas
Μετάφραση: Νάννα Παπανικολάου
Εκδόσεις Ίκαρος
σελ. 390

Πηγές

Εικόνες

  • akybernitespoliteies.org
  • talentedreader.blogspot.com
  • elpais.com
  • www.businessinsider.com
  • damnstraightblog.wordpress.com
  • julietartmagazine.com
  • www.theparisreview.org

εικόνα αρθρογράφου (article's author)

σχετικά με τον αρθρογράφο Αφροδίτη Κατσιά

Γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη τότε που οι βάτες ήταν ακόμη της μόδας. Είμαι σινεφίλ και λάτρης των καλών βιβλίων που μου επιτρέπουν να ζω χίλιες ζωές παράλληλα με τη δική μου. Όνειρο μου είναι να ταξιδέψω σε όλον τον κόσμο και να βρω το νόημα της ζωής (μου).