Άρθρα :: In a Cinemanner of Speaking articles :: selected column

επιλογή γλώσσας
choose language

O Andrei Tarkovsky και η ποίηση των στιγμών

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (O Andrei Tarkovsky και η ποίηση των στιγμών)

Για το ποιητικό σύμπαν του Andrei Tarkovsky έχουν γραφτεί πολλά. Είτε επιπλέει ανάμεσα σε διαστημικά συντρίμια είτε πετάει λίγα μέτρα πάνω από το κρεβάτι, η κινηματογραφική αφήγηση είναι εκείνη που ορμάει μπροστά και η πραγματικότητα τρέχει με γρήγορο βηματισμό να την προλάβει. Ένα δωμάτιο που πλημμυρίζει και καταρρέει, τοίχοι που σαπίζουν, μια φωτιά που σιγοκαίει, ένας καθρέφτης που αντανακλά το χάος. Σε κάθε περίπτωση, είτε πρόκειται για διαστημική περιπέτεια είτε για κλειστοφοβικό αυτοβιογραφικό δράμα, το σινεμά του Tarkovsky περικλείει μέσα του τη σημαντική δύναμη ν’ ανακαλύπτει νέους τρόπους να εκφράσει την πραγματικότητα.

Η λέξη είναι μονάχα ο φλοιός,
Μόνο η μεμβράνη, ένας ήχος αδειανός,
Όμως μέσα του σπαρταρά παράξενα
Ένα κατακόκκινο σημείο.
Χτυπά το αίμα, πάλλεται η φλέβα,
Παίρνει φωτιά μια ακτίνα,
Όμως εσένα δεν σε νοιάζει
Αν η τύχη σου έρχεται στον κόσμο με πουκάμισο (1).
Στη λέξη υπάρχει δύναμη πολύ παλιά
Κι έτυχε να είσαι ποιητής
Και δεν υπάρχει άλλος δρόμος

(1) Σύμφωνα με τη ρωσική ρήση «οι τυχεροί άνθρωποι έρχονται στον κόσμο με πουκάμισο».

Συχνά, στο ρωσικό λογοτεχνικό σύμπαν, η αφηγηματική αιτιότητα δίνει τη θέση της σε ποιητικές συνδέσεις. Ο Tarkovsky, προερχόμενος από οικογένεια με μακριά ποιητική παράδοση, με τον πατέρα του, Arseny Tarkovsky, μάλιστα, να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ποιητές στη μεταεπαναστατική Ρωσία, δε θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Στη φιλμογραφία του, το περιβάλλον συχνά συμπληρώνει τις σκέψεις και τις προθέσεις των ηρώων, οι αναμνήσεις περιπλέκονται με το παρόν, οι σχέσεις αιτίου-αιτιατού χαλαρώνουν, τα πρόσωπα παραλλάσσονται. Για το σινεμά του Tarkovsky, ο κόσμος είναι μια καλοκουρδισμένη μηχανή όπου όλα συνδέονται, όλα κάτι θέλουν να πουν. Γι’ αυτόν τον λόγο, αναφερόμαστε σε ένα σινεμά που δεν υποδεικνύει στον θεατή τι πρέπει να νιώσει, παρά μόνο τον υποβάλλει στην ατμόσφαιρά του, που είναι γεμάτη μαγικό ρεαλισμό και συνδέσεις. Μιλάμε για ένα σκηνοθετικό ύφος που επιτρέπει στον θεατή να δεχτεί την αφήγηση με τέτοιο τρόπο, ώστε να ταιριάζει στις δικές του ιδέες για την ύπαρξη. Με τα λόγια του ίδιου του δημιουργού:

Για τι πράγμα μας μιλάει αυτή η ταινία; Είναι μια ταινία για έναν άνθρωπο. Όχι τον συγκεκριμένο που ακούμε με τη φωνη του Ιννοκέντι Σμοκτουνόφσκι. Είναι μια ταινία για σένα, για τον πατέρα σου, για τον παππού σου, για κάποιον που θα ζει ύστερα από ‘σενα και θα εξακολουθεί να είναι εσύ. Για έναν άνθρωπο που ζει στη γη, αποτελεί κομμάτι της γης και η γη αποτελεί κομμάτι του εαυτού του· για το ότι ένας άνθρωπος είναι υπόλογος για τη ζωή του απέναντι στο παρελθόν, όσο και στο μέλλον. Απλώς παρακολούθησε την ταινία κι άκου τη μουσική του Bach και την ποίηση του Arseny Tarkovsky. Δες την όπως κοιτάει κανείς τ’ αστέρια, τη θάλασσα, ή όπως θαυμάζει ένα τοπίο. Δε θα βρεις εδώ μαθηματική λογική, γιατί αυτή η λογική δεν μπορεί να εξηγήσει τι είναι ο άνθρωπος και ποιό είναι το νόημα της ζωής.

Από τον εαυτό μου ειδήσεις δεν θέλω πιά,
τον εαυτό μου αποχαιρετώ ολοκληρωτικά,

τον εαυτό μου αφήνω στο κενό,
με βλέπω αδιάφορα σαν κάποιος άλλος να ’ναι εδώ.

Διαβάζω σελίδες από τα άγραφα βιβλία,
ακούω του στρογγύλου μήλου την κυκλική ομιλία,

Μα κάποτε, άνθρωποι, φύλλα και χόρτα, ψάρια και πέτρες βαριές,
έβρισκαν μέσα μου λέξεις βαθιές.

Στην εποχή τους, οι ταινίες του Tarkovsky παραγνωρίστηκαν από τα κυρίαρχα μέσα και χαρακτηρίστηκαν από τους κριτικούς σαν μακρόσυρτες και δυσνόητες. Το δημοφιλέστερο περιοδικό για τον κινηματογράφο της εποχής, Sovietsky Ekran, υποβαθμίζει τις ταινίες του δημιουργού σαν «ακαταλαβίστικες και πολύ βαρετές» και καλεί το κοινό να απέχει από τις προβολές τους. Ο απλός κόσμος της Ρωσίας, ωστόσο, χωρικοί από τα προάστια του Λένινγκραντ, εργάτες εργοστασίων, καθηγητές της μέσης εκπαίδευσης κι ακόμα μητέρες, μαθήτριες και εργάτριες, αγκάλιασαν τις ταινίες του και τις ανέδειξαν σε ταξικό και συναισθηματικό σύμβολο της εποχής, παρά τις περιορισμένες προβολές τους. Πληθώρα επιστολών και ευχαριστήριων σημειωμάτων κατέκλυζε την οικία Tarkovsky μετά τις προβολές των ταινιών του στη Ρωσία. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή που παραθέτει ο ίδιος στο δοκίμιό του «Σμιλεύοντας τον Χρόνο», προερχόμενη από έναν εργάτη εργοστασίου στο Λένινγκραντ, σπουδαστή σε νυχτερινό σχολείο:

Σου γράφω με αφορμή τον «Καθρέφτη» (1975), μια ταινία που δεν μπορώ να μιλήσω γι’ αυτήν, επειδή τη ζω. Είναι μεγάλη αρετή να μπορείς να ακούς και να καταλαβαίνεις. Αν δύο άνθρωποι δοκίμασαν έστω μια φορά την ίδια εμπειρία, θα μπορέσουν να καταλάβουν ο ένας τον άλλο - ακόμα κι αν ο ένας ζούσε στην εποχή των μαμούθ και ο άλλος την εποχή του ηλεκτρισμού.

Είναι αυτό το στοιχείο του πανανθρώπινου σινεμά, που θα λέγαμε ότι επαληθεύει την ύπαρξη ενός συλλογικού ασυνείδητου που είναι κοινό στον άνθρωπο και ξεπερνάει τις διαπροσωπικές διαφορές: Παρακάτω στο «Σμιλεύοντας το Χρόνο», ο Tarkovsky παραθέτει μια επιστολή που του γράφει μια γυναίκα από την πόλη Γκόρκι:

Ευχαριστώ για τον «Καθρέφτη». Έτσι ακριβώς ήταν τα παιδικά μου χρόνια. Πώς το ‘ξερες όμως; Υπήρχε αυτός ο αέρας, κι η καταιγίδα. «Γκάλκα βγάλε έξω τη γάτα», φώναζε η γιαγιά μου. Μες στο δωμάτιο ήταν σκοτεινά. [...] Ξέρεις, μες στο σκοτάδι του κινηματογράφου, κοιτώντας ένα κομμάτι πανί, πρώτη φορά στη ζωή μου ένιωσα ότι δεν είμαι μόνη.

Aυτού του είδους ο κινηματογράφος επικυρώνει, δηλαδή, αυτό που λίγο-πολύ υποψιαζόμασταν ήδη: η ανθρώπινη εμπειρία, πολλαπλασιαζόμενη και εμπλουτιζόμενη ανά τους αιώνες, σκορπισμένη στον άξονα του χώρου και του χρόνου, δεν παρουσιάζει τον κατακερματισμό που της προσάπτουμε, αλλά αντίθετα, υψώνει ακέραια τα ίδια πανανθρώπινα αιτήματα για αξιοπρέπεια, για κατανόηση, για αγάπη, για κοινωνική δικαιοσύνη.

εικόνα άρθρου (O Andrei Tarkovsky και η ποίηση των στιγμών)

Ανθρακιά από στερνά φύλλα, πυκνή φωτιά
ανεβαίνει στον ουρανό και στο μονοπάτι σου
όλο το δάσος σ' εκνευρισμό
ίδια όπως εσύ κι εγώ τον χρόνο που μας πέρασε

Ο δρόμος καθρεφτίζεται στα δακρυσμένα μάτια σου
όπως οι θάμνοι σε αγρό πλημμυρισμένο

Όλο το παρελθόν σαν απειλή
«προσέξτε και ξανάρχομαι, φυλαχτείτε μη σας σκοτώσω»
ο ουρανός μαζεύεται προς τα πάνω, κρατάει ένα
σφεντάμι σαν τριαντάφυλλο
-πού να πύρωνε κι άλλο!- σχεδόν στο ύψος των ματιών σου

Το ερωτικό στοιχείο δε λείπει από το σινεμά του Tarkovsky αν και είναι μάλλον δευτερεύουσα θεματική σε σχέση με τα ζητήματα του χρόνου και της φθοράς, που κατέχουν πιο κυρίαρχη θέση. Ο έρωτας για τους ήρωες αυτού του κινηματογραφικού αυτού σύμπαντος είναι ένας τρόπος να αποφύγουν τη φθορά και να κυριαρχήσουν πάνω στον χρόνο και ο Tarkovsky δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό. Κληροδοτεί, έτσι, στην ανθρωπότητα τα τριανταπέντε πιο σημαντικά δευτερόλεπτα στην ιστορία του σινεμά: το μετέωρο φιλί του λοχαγού Χόλιν, σε ένα ήσυχο ενσταντανέ ανάμεσα σε πληθώρες μαχών, με μια νοσοκόμα με το όνομα Μάσα στα «Παιδικά Χρόνια του Ιβάν» (1962). Ένα φιλί που μπορεί να περικλείει όλη την εύθραυστη και πρόσκαιρη ομορφιά της ζωής (δύο νέοι που ονειρεύονται ο ένας τον άλλον, ένα δάσος γεμάτο ανθισμένες σημύδες) και μαζί την ασχήμια και το παράλογο του πολέμου (το θλιβερό οχυρό στην άκρη του ποταμιού, τα χαρακώματα). Λιγοστά δευτερόλεπτα μιας ποιητικά ακίνδυνης αιώρησης ανάμεσα σ’ εκείνα που φέρει ο άνθρωπος ως καθήκον και στις πιο μύχιες επιθυμίες του, στην ευθύνη του θανάτου και την ανάγκη για ζωή.

εικόνα άρθρου (O Andrei Tarkovsky και η ποίηση των στιγμών)

[Τα αποσπάσματα που παρατίθενται στο κείμενο προέρχονται από το ποιητικό έργο του Arseny Tarkovsky και είναι δανεισμένα από τις συλλογές:

Έξι Ευρωπαίοι Ποιητές - Γκέοργκ Τρακλ, Αρσένι Ταρκόφσκι, Ρ. Μ. Ρίλκε, Τόμας Μπέρνχαρντ, Ιβάν Γκολ, Γκότφριντ Μπεν, μτφρ. Α. Ίσαρης, Gutenberg, Αθήνα:2015 και

Χρόνος - Αρσένι Ταρκόφσκι: Εικοσιπέντε στάσεις στο ποιητικό του έργο, μτφρ. Λ. Ιωαννίδης - Μ. Κισιλιέρ, Ίνδικτος, Αθήνα:2008]

Κείμενα (Πηγές)

  • Γ.Βασιλειάδης, Αντρέϊ Ταρκόφσκι, Αιγόκερως, Αθήνα:2018
  • Έξι Ευρωπαίοι Ποιητές - Γκέοργκ Τρακλ, Αρσένι Ταρκόφσκι, Ρ. Μ. Ρίλκε, Τόμας Μπέρνχαρντ, Ιβάν Γκολ, Γκότφριντ Μπεν, μτφρ. Α. Ίσαρης, Gutenberg, Αθήνα:2015
  • Χρόνος - Αρσένι Ταρκόφσκι: Εικοσιπέντε στάσεις στο ποιητικό του έργο, μτφρ. Λ. Ιωαννίδης - Μ. Κισιλιέρ, Ίνδικτος, Αθήνα:2008]
  • Αντρέι Tarkovsky, Σμιλεύοντας το Χρόνο, Νεφέλη, Αθήνα:1987

Εικόνες (Πηγές)

  • https://imgur.com/r/cinematography
  • http://www.cinematheia.com
  • https://medium.com
εικόνα αρθρογράφου (Χριστίνα Μπότσου)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Χριστίνα Μπότσου

Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Αθήνα. Όταν ήμουν μικρή πήγαινα σινεμά στο Παλάς και στην Αιολία και μερικές φορές στο Τριανόν. Η αγαπημένη μου ταινία ήταν ο Ε.Τ. Από τότε, έχω σταματήσει να βλέπω Σπίλμπεργκ αλλά μου κόλλησε η συνήθεια να δίνω πάντα ραντεβού έξω από σινεμάδες – και δε μου έφυγε ποτέ.

Artcore magazine's footer