Άρθρα :: PerfOrMatiVe wOr(L)ds articles :: performative wor(l)ds

επιλογή γλώσσας
choose language

20.11
2014

Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

Η επιστροφή του καλλιτέχνη στην ενοχή που πηγάζει από την εθνική του καταγωγή με αναφορές στην τραγωδία του ολοκαυτώματος, εξελίσσεται σε μια ατέρμονη επιστροφή στην πηγή της ανθρώπινης εξιλέωσης, στην ελπίδα που προσφέρει η επιστροφή στο Θείο.

Η Royal Academy of Arts του Λονδίνου μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε, αυτό το φθινόπωρο, έναν από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της μεταπολεμικής Γερμανίας, τον Anselm Kiefer. Η επιμελήτρια της έκθεσης Kathleen Soriano παρουσιάζει, με μια περιεκτική συλλογή του έργου του, τη γεμάτη συμβολισμούς και νοήματα κοσμολογία που προσφέρει ο Γερμανός καλλιτέχνης και εξερευνά το ιστορικό, λογοτεχνικό και φιλοσοφικό πλαίσιο που την αναδεικνύει. 

Landscapes must be guilty for what they have witnessed and what has happened on them 

A. Kiefer

Γεννημένος το 1945, σε ένα μικρό χωριό που διαρρέεται από το Ρήνο, στα νοτιοδυτικά σύνορα της Γερμανίας με τη Γαλλία, ο Anselm Kiefer ήρθε σε επαφή με τα σημάδια του πολέμου από την παιδική του ηλικία. Τα συντρίμμια που άφησε ο πόλεμος, μαζί με το φυσικό τοπίο της περιοχής του Μαύρου Δάσους, αντικατοπτρίζονται στους περισσότερους από τους πίνακές του. Το χιόνι και ο πάγος λειτουργούν ως μεταφορές της σιωπής και της λήθης που κάλυψαν την Ευρώπη μετά την τραγωδία του ολοκαυτώματος. Παράλληλα, το τοπίο και η γερμανική πολιτισμική κληρονομιά, όπως τα ιδιοποιήθηκε ο Ναζισμός, με τσιτάτα όπως το blut und boden (αίμα και γη), απεικονίζονται με μια διάθεση ειρωνίας. 

εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

To write poetry after Auschwitz is barbaric 

Theodor Adorno

Μπροστά στη μεταπολεμική άβυσσο και τη θέα των ερειπίων, ο Κiefer στέκεται παθητικός, έτοιμος να κριθεί, ενώπιον του πολιτισμού, του θεατή, του ίδιου και του Θεού. Αναπαριστά το ναζιστικό χαιρετισμό, ντυμένος με τη στρατιωτική στολή του πατέρα του και φωτογραφίζεται μπροστά από ιστορικά μνημεία και Ευρωπαϊκά τουριστικά αξιοθέατα. Σωματοποιεί την ενοχή και καταστρατηγεί τη σιωπή, τα ταμπού και τη συλλογική λήθη. Παράλληλα επιδιώκει να επανακτήσει το κύρος και την ακεραιότητά του ως καλλιτέχνη, έπειτα από τη διαστρέβλωση αυτού του όρου από το Τρίτο Ράιχ, με την προώθηση του ίδιου του Χίτλερ ως εικαστικού καλλιτέχνη. 

εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)
εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

I make my own books to find my way through the old stories

Α. Kiefer

Οι φωτογραφίες αυτές εμφανίζονται σε βιβλία τα οποία χρησιμοποιεί ως σύμβολα γνώσης, μια νύξη προς τη γερμανική παράδοση της ξυλογραφίας και την ιδιοφυή εφεύρεση του ομοεθνούς του Γουτεμβέργιου. Με τη λειτουργία τους ως φωτογραφικά albums συνδέουν την προσωπική ιστορία με τη συλλογική, πολιτισμική ταυτότητα. Άλλοτε πλαισιωμένα από φτερά, άλλοτε καμένα, τα βιβλία συμβολίζουν για τον Κiefer μια υπερβατική ανάταση, παρόμοια με το μύθο του Ικάρου, την αναζήτηση του υψηλού, και την καταβαράθρωση που επέρχεται με την πτώση, την τραγωδία των χαμένων στις ναζιστικές φλόγες, ιστοριών.

εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

Την ίδια πνευματική υπέρβαση απεικονίζουν και άλλα στοιχεία που επαναλαμβανόμενα χρησιμοποιεί στους πίνακές του, όπως οι ηλίανθοι και τα άχυρα. Λειτουργούν ως διανύσματα που στοχεύουν να συνδέσουν το επίγειο με το ουράνιο, το θεϊκό με το ανθρώπινο, αναζητώντας την αιτία της ύπαρξης. Οι θρησκευτικές προεκτάσεις, η πίστη, η μυσταγωγία, με αναφορές στην αρχαία Αίγυπτο, τη Μεσοποταμία, σε μύθους από την Αρχαία Ελλάδα ως την Kabbalah και άλλες εκφάνσεις της Ιουδαϊκής παράδοσης, προσφέρουν τη δικαίωση και μια ελπιδοφόρα διέξοδο στον πόνο, την ασχήμια και τα δεινά του πολέμου. 

εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

There was earth inside them and they dug

Paul Celan

Η διαδικασία μετατροπής βασικών μετάλλων σε ευγενή μέταλλα, όπως ο χρυσός που περιγράφει η αλχημεία, φαίνεται να συνεπαίρνει τον καλλιτέχνη. Δουλεύει με τον μόλυβδο, που η μεταστοιχείωσή του παραλληλίζεται με την πνευματική εξύψωση και τον εξευγενισμό. Ταυτόχρονα, η χαρακτηριστική ανθεκτικότητα του υλικού αυτού το καθιστά ιδεατό στο να στηρίξει το βάρος της ιστορίας και των ανθρώπινων δεινών. Ο Kiefer το χρησιμοποιεί σαν καμβά σε μεγάλου μεγέθους τελάρα και σπέρνει στην επιφάνεια του υλικού διαμάντια, που συμβολίζουν τον κόσμο των άστρων. Η εμμονή του στον μόλυβδο παραλληλίζεται με αυτή του Joseph Beuys για υλικά όπως η τσόχα, το λίπος, ο χαλκός και ο σίδηρος. Η επιρροή του Beuys, που υπήρξε δάσκαλός του στην ακαδημία τεχνών του Düsseldorf, τη δεκαετία του ’70, γίνεται εμφανής συγκρίνοντας τα μέσα και τα κίνητρα των δύο Γερμανών καλλιτεχνών. Η δημιουργία μυσταγωγικών πράξεων (actions), που αποδίδουν στον καλλιτέχνη το ρόλο του ιερέα- σαμάνου, αποτυπώνει μια ολιστική αντίληψη του κόσμου. Σ’ αυτήν, το γήινο και το ουράνιο βρίσκονται σε συνεχή εναλλαγή και η ιστορία, ο χρόνος, δεν ακολουθούν την προοπτική ευθείας γραμμής, παρά υπόκεινται σε μια κυκλική, αέναη κίνηση. Σε μία από τις performances του, το 1989, σ’ ένα τούνελ στο Dover, ο Kiefer ρίχνει στο έδαφος διαμάντια και τα αφήνει να ανακτήσουν την πρότερη κατάστασή τους ως στοιχεία της γης. Μ’ αυτόν τον τρόπο επικοινωνεί το επουράνιο με το επίγειο. 

εικόνα άρθρου (Η ατέρμονη επιστροφή του Anselm Kiefer)

Η εκφορά ερωτημάτων σχετικών με την ουσία της ανθρώπινης φύσης, την εξερεύνηση του μυστηριακού και την αναπαράσταση της πνευματικότητας στη σύγχρονη τέχνη αποτελεί ίσως το μοναδικό στοίχημα μιας παρουσίασης, που κατά τα άλλα, παραμένει στο ασφαλές πεδίο της μουσειακής έκθεσης. Η ανάληψη ευθυνών από το μέρος του καλλιτέχνη, αφενός θέτει τον θεατή μπροστά σε μια φαινομενικά πολιτική ερώτηση, (πού τοποθετείσαι;) αφετέρου, ο θρησκευτικός προσανατολισμός στην τέχνη του Kiefer μετατρέπει αυτό το ερώτημα σε κοσμολογική απορία. Η επιστροφή του καλλιτέχνη στην ενοχή που πηγάζει από την εθνική του καταγωγή, με αναφορές στην τραγωδία του ολοκαυτώματος, εξελίσσεται σε μια ατέρμονη επιστροφή στην πηγή της ανθρώπινης εξιλέωσης, στην ελπίδα που προσφέρει η επιστροφή στο Θείο.

εικόνα αρθρογράφου (Δέριk'ο Μaλού)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Δέριk'ο Μaλού

Κλείνω τα μάτια μου και φαντάζομαι πως δίνω ένα σάλτο, σηκώνω τα χέρια μου ψηλά και νιώθω ένα ζευγάρι φτερά να βαραίνει το κάτω μέρος των μπράτσων μου, ο κορμός μου στητός, τα πόδια μου μετέωρα. Κι όταν τα μάτια ξεθολώσουν, απολαμβάνω εξαίσια πανοράματα… Επιστρέφω, λογοκρίνω τα τρισύλλαβα επίθετα των εντυπώσεων, ρίχνω τα πολλά και στη βασούρα, κονταίνω τρεις πόντους τα ρεβέρ των περιγραφών, κοτσάρω έναν καημό στον πρόλογο και μια ευχή για κατακλείδα, πίνω μια γουλιά και κάπως έτσι… τα λέμε.

Artcore magazine's footer