Άρθρα :: Art outside the Core articles :: selected column

επιλογή γλώσσας
choose language

Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)

Μπορεί οι τόποι να είναι μακρινοί, αλλά οι εικόνες είναι οικείες. Βραζιλία, Ρίο ντε Τζανέιρο, καρναβάλι, γιγάντιο άγαλμα του Ιησού, φαβέλες: εντοπίστε την εικόνα με την πιο αρνητική αντιστοίχιση στο μυαλό του μέσου γνώστη και των πέντε. Κάποια δεδομένα, όμως, μπορούν να αλλάξουν, και οι αντιλήψεις να εξομαλυνθούν, έως και να αντιστραφούν. Σε μια δραστική αλλαγή νοοτροπίας, αλλά και απτής πραγματικότητας ελπίζουν οι streetartists, όπως το δίδυμο των Ολλανδών καλλιτεχνών Haas&Hahn, ή ο Γάλλος βραβευμένος με το βραβείο Ted, JR, αλλά και πολλοί άλλοι, ντόπιοι και μη, που προσπαθούν να περάσουν ίσως το πιο καίριο μήνυμα στις συνειδήσεις της παγκόσμιας κοινότητας: οι φαβέλες δεν είναι εστίες εγκληματικότητας και ασθενειών, αλλά σχηματισμένες και λειτουργικές κοινωνίες που παλεύουν για τη συνέχιση και την αυτοβελτίωση τους.

Ο μαγνητισμός που ανέκαθεν ασκούσε το Ρίο ντε Τζανέιρο στον ονειροπόλο ταξιδευτή είναι αδιαμφισβήτητος. ‘Η μάλλον, σε κάθε είδους ταξιδευτή (ή απλά άνθρωπο): στον νέο, του τύπου «φτώχεια και φιλότιμο» (ας κάνω ένα βήμα μπροστά), που θα ’θελε να πάει παντού, αλλά δεν, στον οικονομικά επιφανή, που ονειρεύεται ρούμια, καρναβάλια και χορούς στις παραλίες της Ιπανέμα και της Κόπα Καμπάνα, στην «Ντόρα η εξερευνήτρια» που συναρπάζεται από τη διαφορετικότητα της λατινικής κοινωνίας και κουλτούρας, ακόμα και στον συνταξιούχο που πια θέλει να φάει τα λεφτά του σε ανέσεις και εξωτικούς προορισμούς. Τι συμβαίνει όμως εκεί στας Βραζιλίας; Γιατί θέλουμε όλοι να ταξιδέψουμε εκεί και, αν τα καταφέρουμε, δε θέλουμε να φύγουμε ποτέ;

Το φαινόμενο των φαβέλων είναι, ίσως, η πιο ενδιαφέρουσα κοινωνική απόχρωση της πόλης του Ρίο. Η φτώχεια στη βραζιλιάνικη μεγαλούπολη δεν αρκέστηκε σε ένα ισχνό κομμάτι περιθωριοποίησης και αφάνειας, σε ένα παγκάκι κάτω από μια γέφυρα ή στην είσοδο μιας πολυκατοικίας. Αντίθετα, συσπειρώθηκε, γιγαντώθηκε και «αποίκισε» ειδυλλιακές τοποθεσίες του Ρίο, δίνοντας ταυτότητα, τόπο και φωνή σε μια μειονότητα που ειδάλλως θα είχε παραγκωνισθεί και σίγουρα ξεχαστεί. Τα νούμερα είναι εντυπωσιακά: περίπου 11.5 εκατομμύρια κάτοικοι της Βραζιλίας από το συνολικό πληθυσμό των 190 εκατομμυρίων ζουν σε φαβέλες.

εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)

Η λέξη «φαβέλα» δεν έχει μια ακριβή μετάφραση, αλλά η λέξη που αγγίζει παραπάνω τη σημασία της δε θα ήταν «παραγκούπολη» (ή “slum”, όπως βαφτίστηκε από τα διεθνή μέσα ενημέρωσης), αλλά «κοινότητα». Αυτήν τη διαφορά αντιλήφθηκαν οι Ολλανδοί καλλιτέχνες Haas & Hahn, ή κατά κόσμον Jeroen Koolhaas και Dre Urhahn, που αρχικά επισκέφθηκαν το 2005 τις φαβέλες του Ρίο για την κινηματογράφηση ενός ντοκιμαντέρ σχετικά με το hip-hop για λογαριασμό του MTV. Σύντομα, ένα μακράν πιο φιλόδοξο πλάνο ξεδιπλώθηκε. Σκοπός του, η εξοικείωση των κατοίκων με την τέχνη, ο εξωραϊσμός του παραμελημένου σκηνικού, αλλά κυρίως η δημιουργία μιας βάσης διαλόγου που θα συνένωνε πλούσιους και φτωχούς και θα προσέλκυε επισκέπτες στις άλλοτε τρομακτικές φαβέλες. Το πρώτο τους project, «το Αγόρι με το Χαρταετό», ολοκληρώθηκε το 2006 σε συνεργασία με τους ντόπιους καλλιτέχνες Victor και Maurinho, αλλά και με τη βοήθεια των κατοίκων. Απεικονίζει ένα παιδί που παίζει με τον χαρταετό του, αγαπημένη ενασχόληση των παιδιών στις φαβέλες και αντιπροσωπευτικό σύμβολο της ζωής τους σε αυτές τις γειτονιές. Το 2012 η τοιχογραφία αποκαταστάθηκε, αφού ο ήλιος και οι σφαίρες από τις οδομαχίες των συμμοριών με την αστυνομία είχαν προκαλέσει φανερές ζημιές. Φυσικά, οι Haas & Hahn δε σταμάτησαν εδώ. Η δεύτερη δημιουργία τους, επίσης στη Villa Cruzeiro, την πιο περίφημη φαβέλα του Ρίο, τιτλοφορείται “Rio Cruzeiro” και καλύπτει 2000 τετραγωνικά μέτρα, δηλαδή έναν ολόκληρο δρόμο της φαβέλας που είναι ορατός από το Google Earth. Η συγκεκριμένη κατασκευή, που έχει σκοπό την προστασία των κατοίκων και των σπιτιών τους από τις λασπώδεις πλημμύρες κατά τις βροχερές περιόδους, κοσμείται τώρα από ένα ιαπωνικό σχέδιο του tattoo καλλιτέχνη, Rob Admiraal, που ολοκληρώθηκε με τη συνεργασία των νέων της περιοχής και τη συνδρομή των καλλιτεχνών Vitor, Robinho και Geovani το 2008.

εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)
εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)

Το όνειρο όμως των Ολλανδών ήταν εξαρχής να ζωγραφίσουν μια ολόκληρη φαβέλα. Το πρώτο εντυπωσιακό βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση έγινε το 2010 στη φαβέλα της Santa Marta. Το έργο “Praça Cantão” οργανώθηκε πάνω στην ιδέα ότι πολλαπλά κομμάτια ενός ενιαίου σχεδίου μπορούν να δουλευτούν παράλληλα από πολλούς ανθρώπους. Έτσι ξεκίνησε το δημιουργικό λίφτινγκ 34 σπιτιών, δρόμων και της τοπικής σχολής σάμπα, σε συνολικό εμβαδόν 7000 τετ. μέτρων, μετά από πρόσληψη και εκπαίδευση 25 νέων κατοίκων, με τη συνδρομή της εταιρίας Tintas Coral, που ανέλαβε την επιμόρφωση των νέων και δώρισε 2000 λίτρα μπογιάς. Φυσικά, η αποστολή εξωραϊσμού του “O Morro” («Ο Λόφος»), όπως ονομάζεται το project, δε σταματάει εδώ. Η προσπάθεια των Haas & Hahn να συγκεντρώσουν την απαραίτητη χρηματική στήριξη συνεχίζεται και ακόμα ελκύει την προσοχή της παγκόσμιας καλλιτεχνικής κοινότητας.

εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)

Οι Ολλανδοί μπορεί να είναι υπεύθυνοι για μερικές από τις πιο γνωστές street art παρεμβάσεις στις φαβέλες του Ρίο, αλλά δεν είναι οι μόνοι διεθνείς καλλιτέχνες που έχουν στρέψει τη δημιουργική τους ματιά στις φτωχογειτονιές της πόλης. Ο Γάλλος φωτογράφος, street art και κινηματογραφιστής, βραβευμένος με το Ted Award, JR, στα πλαίσια του project “Women are Heroes”, γέμισε τους τοίχους των σπιτιών της παλαιότερης φαβέλας του Ρίο, Morro da Providência, με γιγάντιες ασπρόμαυρες φωτογραφίες γυναικείων ματιών και πορτρέτων. Το έργο, που ολοκληρώθηκε το 2008, αποτίνει φόρο τιμής στις γυναίκες που έχασαν κάποιον αγαπημένο τους στις εχθροπραξίες με την αστυνομία. Αφορμή για την έμπνευση του JR στάθηκε η δολοφονία τριών νέων από τη φαβέλα, που ξεσηκώθηκαν μαζί με τους υπόλοιπους κατοίκους, όταν ο βραζιλιάνικος στρατός συγκρούστηκε με την τοπική μαφία ναρκωτικών. Ο JR επισκεπτόταν τη φαβέλα καθημερινά για ένα μήνα και τραβούσε φωτογραφίες γυναικών, εκ των οποίων πολλές συνδέονταν οικογενειακά με τους νεκρούς. Το “Women are Heroes” συμπεριελάμβανε εκτός από τη Βραζιλία και άλλες στάσεις, όπως η Κένυα, η Καμπότζη, η Σιέρα Λεόνε, η Ινδία και η Λιβερία και το ντοκιμαντέρ του JR που προέκυψε από αυτό το διεθνές project ήταν υποψήφιο στις Κάννες το 2010 για το βραβείο Camera d’Or.

εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)
εικόνα άρθρου (Όταν οι δρόμοι «ζωγραφίζουν» την κοινωνία: Το δημιουργικό λίφτινγκ μιας Φαβέλας)

Η Βραζιλία και οι φαβέλες της δεν ελκύουν απλά τους καλλιτέχνες της υφηλίου, αλλά παράγουν και τη δική τους τοπική τέχνη, άρρηκτα συνδεδεμένη με τα πολλά πρόσωπα της καθημερινότητάς τους. Η ισπανική κολεκτίβα Boamistura που απαρτίζεται από τους graffiti artists, Arkoh, Derko, Pahg, Purone και Rdick, ζωγράφισε πάνω σε τοίχους φωτεινών χρωμάτων, με τη συνδρομή των κατοίκων της φαβέλας Vila Brasilandia στο Σάο Πάολο, λέξεις με θετικά μηνύματα, όπως «Ομορφιά» και «Αγάπη» που μπορούν να διαβαστούν από συγκεκριμένες γωνίες και αποστάσεις. Στη φαβέλα Prazeres του Ρίο, 45 ντόπιοι καλλιτέχνες ζωγράφισαν μια ενιαία τοιχογραφία κατά μήκος ενός δρόμου σε συνεργασία με το λογοτεχνικό φεστιβάλ FLUPP. Σε μια άλλη φαβέλα του Ρίο, το Cantagalo, οι καλλιτέχνες της περιοχής συνεργάστηκαν στο project “Museu de Favela” και ζωγράφισαν τις επιφάνειες 20 κτιρίων. Τα έργα του «Μουσείου» δε στοχεύουν απλά στην προσέλκυση επισκεπτών, αλλά αποτελούν και μια νουβέλα εικόνων για τις δυσκολίες της ζωής στις φαβέλες, ένα είδος ιστορικού αρχείου για τους κατοίκους. Οι στενοί δρόμοι των ζωγραφισμένων κτιρίων δημιουργούν την εντύπωση μια ανοιχτής γκαλερί, που είναι πια δημοφιλής προορισμός τουριστικών ξεναγήσεων.

Ακόμα πολλά και θαυμαστά τα δείγματα street art στις φαβέλες της Βραζιλίας και τελικά, όσες λέξεις και αν γράψεις, όσες εικόνες και αν δεις, η επίσκεψη επιβάλλεται (και δρομολογείται, μια ζωή την έχουμε) για τους υποστηρικτές της τέχνης των δρόμων. Όπως φαίνεται τελικά, Βραζιλία, αλλά και Αργεντινή, Μεξικό, Χιλή, μάλλον οι Λατίνοι «do it best».

Κείμενα (Πηγές)

  • http://www.socialphy.com/posts/art/10228/Boamistura-Street-Art-in-Sao-Paolo_s-Favelas.html
  • http://www.jr-art.net/
  • http://www.huffingtonpost.com/2013/03/07/slum-art-street-artists-haas--hahn-brighten-santa-marta-favela-in-rio-de-janeiro-_n_2820481.html?utm_hp_ref=fb&src=sp&comm_ref=false
  • http://riochromatic.com/2012/11/prazeres-street-art/
  • http://www.favelapainting.com/home
  • http://en.wikipedia.org/wiki/Favela
  • http://www.newyorker.com/reporting/2011/11/28/111128fa_fact_khatchadourian
  • http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13389594

Εικόνες (Πηγές)

  • http://www.unurth.com/Favela-Painting-Rio-De-Janeiro
  • http://riochromatic.com/2012/11/prazeres-street-art/
  • http://www.favelapainting.com/home
  • http://riochromatic.com/2012/11/prazeres-street-art/
  • http://www.kickstarter.com/projects/1953408692/painting-an-entire-favela-in-rio-de-janeiro
εικόνα αρθρογράφου (Κατερίνα Ομουρίδου)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Κατερίνα Ομουρίδου

Η αγάπη για το γραπτό λόγο οδήγησε σε μια αγάπη για την εικόνα. H λογοτεχνία πάντοτε μου έδινε όσα ο κόσμος έκρυβε, αλλά το μυαλό, λειτουργώντας ως καταφύγιο ή έξοδος διαφυγής, τα αποκωδικοποιούσε και ταξίδευε μαζί τους. Σύντομα, ανακάλυψα τον κινηματογράφο. Εκεί η αγάπη μου άρχισε να χωρίζεται σε μικρά κομμάτια, ολόψυχα αφιερωμένα σε κάτι ξεχωριστό. Ένα από αυτά, η Τέχνη του Δρόμου. Την γνώρισα στο Brighton της Αγγλίας, τη λάτρεψα για πάντα. Μου αρέσει να αισθάνομαι την πόλη μου σαν χαρακτήρα, σαν οντότητα, που πέραν του τσιμεντένιου, κουραστικού «φαίνεσθαι», κρύβει μια καρδιά που ορίζεται από τον κόσμο που την περπατάει και της μιλά με τρόπους που πολλοί αγνοούν. Τα βήματα μας στο πλακόστρωτο ηχούν διαφορετικά, και χρωματίζονται, σαν ένα ποίημα, από μεταφορές και παροιμίες, με έναν, μέχρι πρότινος, ανίατα βαρετό τοίχο να δηλώνει ξαφνικά παρόν και μάχιμος, μεταμορφώνοντας το αστικό τοπίο και διαμορφώνοντας ένα αμοιβαίο δώρο αφύπνισης ανάμεσα στην πόλη και τους ανθρώπους της.

Artcore magazine's footer