Άρθρα :: ARC Attack articles :: arc attack

επιλογή γλώσσας
choose language

07.12
2013

Αμφισβητώντας τα Όρια

εικόνα εξωφύλλου άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)

Πως άραγε μπορεί να ανατραπεί μία αμετάκλητη διαφοροποίηση; Υπάρχει η δυνατότητα επαναδιαπραγμάτευσης του ορίου μιας εγωκεντρικής ταυτότητας, η οποία ακυρώνει ότι βρίσκεται έξω από αυτήν; Μπορεί ένα όριο να μετασχηματιστεί μέσα από κατώφλια-διαύλους επικοινωνίας; Μπορούν να υπάρξουν συμπλεγματικοί τόποι κατοίκησης της διαφοράς; Ο Lebbeus Woods, μέσα από μια ριζοσπαστική επανερμηνεία του «τι θα πει αρχιτεκτονική» διερευνά το πως με όχημα το χώρο, δύο ετερότητες έρχονται σε επαφή.

Το DMZ (Korean DeMilitarized Zone) του Lebbeus Woods επιχειρεί να σχολιάσει με αρχιτεκτονικούς όρους τις πολλαπλές συνέπειες του κοινωνικού και πολιτικού διχασμού της Κορεάτικης Χερσονήσου. Εκκινώντας από την ύπαρξη των δύο συγκεκριμένων αντίπαλων στρατοπέδων, καταλήγει σε έναν ευρύτερο προβληματισμό για τη δυνατότητα διαλόγου ανάμεσα στα άκρα ενός διπόλου. Το διχασμένο κράτος μεταφράζεται συμβολικά στην αντίθεση ανάμεσα στο φυσικό και το ανθρωπογενές, ζήτημα που από τα μέσα του 20ου αιώνα απασχολεί έντονα την αρχιτεκτονική θεωρία και πρακτική.

Στη φάση που βρισκόμαστε τώρα, η τάση για ουσιαστική αλληλεπίδραση του φυσικού και του ανθρωπογενούς βρίσκει το αντίκτυπό της σε μια γενικότερη στροφή της αρχιτεκτονικής προς τη θεώρηση του κτιρίου ως τοπίου, ως οργανικής δηλαδή συνέχειας του τόπου, στον οποίο καλείται να ενταχθεί. Το κτίριο αντιμετωπίζεται ως υβριδικό σύμπλεγμα, όπου τα όρια ανάμεσα στο τοπιακό και το αρχιτεκτονικό, το φυσικό και το τεχνητό, αμοιβαία ανασχηματίζουν το ένα το άλλο.

Στην πρόταση του Woods, μέσα από ονειρικές εικόνες για τη γόνιμη αλληλεπίδραση του ανθρώπινου και του φυσικού στοιχείου σε μία συνεκτική χωρική οντότητα, το όραμα για την ενοποίηση των δύο κοινοτήτων, παρά τα δυσοίωνα μηνύματα, μοιάζει λιγότερο αποθαρρυντικό. Η σύμπλεξη αυτή δεν υπονοεί σε καμία περίπτωση την απώλεια των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των δύο διαπλεκόμενων στοιχείων. Αντίθετα, μέσω νομαδικών χωρικών πρακτικών, αναζητούνται οι δίοδοι της γόνιμης σύνδεσης και επαφής τους.

εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)
εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)

Ο Woods υποστηρίζει, πως για την ειρηνική συμβίωση των αντιθέτων, είναι απαραίτητη η διατήρηση της ιδιομορφίας τους. Η δυνατότητα ταυτόχρονης αντίθεσης και συμφωνίας μπορεί να επιτευχθεί μόνο στα πλαίσια μιας νέας ολότητας, στην οποία συμπυκνώνονται τα κοινά τους χαρακτηριστικά. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο Woods φαντάζεται ένα χωρικό σύστημα που καλύπτει από άκρη σε άκρη τη χερσόνησο, φέρνοντας σε επαφή τις φυσιολογικά και ιδεολογικά απομακρυσμένες περιοχές. Η γιγαντιαία ουτοπική δομή συντίθεται από κινούμενα αρχιτεκτονικά παράσιτα, τα οποία πραγματώνοντας τη συμπλοκή ανάμεσα στο φυσικό και το ανθρώπινο, δημιουργούν μια εξ ολοκλήρου «νέα φύση» (tera nova). Τα ταξιδιάρικα αυτά αρχιτεκτονικά συμπλέγματα χαράσσουν τα μοναπάτια επανασύνδεσης, επαναδιαπραγματευόμενα το αμετάκλητο όριο ανάμεσα σε βόρεια και νότια Κορέα.

Ο τρόπος που ο Woods περιγράφει τη νέα αυτή φύση παρουσιάζει μεγάλη εγγύτητα με αυτό που ο Σ. Σταυρίδης ορίζει ως «κατώφλι». Σε άμεση αναφορά με τους τόπους προέλευσης και τους τόπους προορισμού, οι μεταβατικοί αυτοί τόποι αποκτούν μια διακριτή υπόσταση και κατέχουν τον δικό τους χώρο και χρόνο. Πρόκειται για χώρους συνύπαρξης έτερων στοιχείων... «Ετεροτήτων που συναντώνται σε έναν ενδιάμεσο χώρο, χωρίς να παραιτούνται από τις ιδιαιτερότητές τους για να διαχυθούν σε έναν ενιαίο χώρο, ούτε να τις περιφρουρούν ορθώνοντας απαραβίαστα σύνορα... Η συνάντηση στο κατώφλι είναι μια συνάντηση που τελικά αποδεικνύει ή επιδεικνύει εκείνα τα σημεία που αφήνουν τις ταυτότητες ανοιχτές, με την προσωρινή αναίρεση εκείνων των στοιχείων που τις περικλείουν, την καθιστούν σαφή και μη παραχαράξαμη και με αυτή την έννοια την εμποδίζουν να αλλάξει.»

Και φυσικά δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για την έννοια της ετερότητας, χωρίς να αναφερθούμε στο δοκίμιο «Περί Αλλοτινών Χώρων», του Michel Foucault, όπου ο γάλλος φιλόσοφος αναζητά αυτούς τους μεταβατικούς, συμπλεγματικούς τόπους, όπου η ετερότητα μπορεί να κατοικήσει. Όπως ο ίδιος αναφέρει: «Η ίδια η ζωή μας κυβερνάται από συγκεκριμένες αντιθέσεις, τις οποίες δεν μπορούμε να αγγίξουμε... αντιθέσεις τις οποίες θεωρούμε δεδομένες: για παράδειγμα μεταξύ του ιδιωτικού και του δημοσίου, του κοινωνικού και του οικογενειακού χώρου, του πολιτισμικού και του χώρου κοινής ωφέλειας... όλες αυτές οι αντιθέσεις εξακολουθούν να χαρακτηρίζονται από μια δεδομένη ιερότητα.» Η μη αναστρεψιμότητα των χωρικών σχέσεων επισημαίνει την αναγκαιότητα προσδιορισμού ορισμένων θέσεων, οι οποίες ανατρέπουν τους δεδομένους δυϊσμούς. Πρόκειται για τις ετεροτοπίες, είδη τόπων που βρίσκονται έξω από όλους τους τόπους, μια ενδιάμεση εμπειρία ανάμεσα σε επιβεβλημένες, ιεροποιημενες αντιθέσεις, όπου οι ταυτότητες αντανακλώνται, ενώ την ίδια στιγμή αμφισβητούνται και ανατρέπονται

εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)
εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)

Σύμφωνα με τον Woods, οι δύο αντιφατικές ενότητες δημιουργούν από κοινού μια οικολογική ουτοπία.

Η εικόνα που έχω για την ουτοπία, για τις ιδανικές δηλαδή συνθήκες διαβίωσης του ανθρώπου, δεν βασίζεται σε μια απόλυτα αρμονική συγχώνευση των αντιθέτων, αλλά σε έναν διάλογο, σε μια ανοιχτή επικοινωνία ανάμεσά τους. Η κατάσταση της ουτοπίας είναι μια κατάσταση δυναμικής ισορροπίας ανάμεσα σε αντιφατικές ιδέες, δράσεις, δυνάμεις, που αγωνίζονται για την υποστήριξη των έτερων στοιχείων τους.

εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)

Μέσα από τη δουλειά του Woods, η αρχιτεκτονική απελευθερώνεται από τα προκαθορισμένα πλαίσια ορισμού της. Συνηθισμένα στοιχεία του λεξιλογίου της, όπως οι όγκοι και οι επιφάνειες, τα πατώματα και οι τοίχοι, δίνουν χώρο σε εντελώς καινούριες μορφές, συνδυασμούς ετερογενών και αντιφατικών στοιχείων, υβρίδια πραγματικότητας και φαντασίας. Η αρχιτεκτονική, ως δημιουργική δραστηριότητα, δεν περιορίζεται στην κατασκευή κτιρίων, αλλά αποτελεί ένα σύστημα επανασημασιοδότησης του κόσμου. Οι πειραματικές αρχιτεκτονικές δομές και οι υπερβολικές εικασίες για την ανάπτυξή τους φέρνουν την αρχιτεκτονική στα όρια της επιστημονικής φαντασίας. Αποτελούν μια πρόκληση για τη λογική, καθώς παρά τη φαινομενικά καθαρά ουτοπική, ρομαντική φύση τους, συσχετίζονται με σοβαρά σύγχρονα προβλήματα. Ο Woods δεν προβαίνει σε μια κυριολεκτική και άμεσα χρήσιμη επίλυση, αλλά εστιάζει στις βαθύτερες δομές του προβλήματος, προτείνοντας τη μεταμόρφωση των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών δομών με εργαλείο την αρχιτεκτονική. Οι σχεδιαστικές προτάσεις του δημιουργούν μια ανατρεπτική πραγματικότητα, ένα νέο τρόπο σκέψης σχετικά με το χώρο και τις παραμέτρους που τον διαμορφώνουν. Πρόκειται για ένα σενάριο για το πως θα μπορούσαν τα πράγματα να εξελιχθούν κάτω από εντελώς διαφορετικούς όρους και συνθήκες.

Κανείς δεν περιμένει την εύκολη διεκπεραίωση αυτών των ιδεών. Δεν πρόκειται για ένα πρακτικό σχέδιο το οποίο κανείς αυτόματα εφαρμόζει και υλοποιεί. Αδιαμφισβήτητα ωστόσο, ένα νέο σενάριο σου δίνει την ευκαιρία να εξερευνήσεις μια νέα διάσταση. Φυσικά ως αρχιτέκτονας ενδιαφέρομαι ιδιαίτερα για τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της κατεύθυνσης αυτής... Για το πως ένα «τι θα γινόταν αν...» θα μπορούσε να μοιάζει.

εικόνα άρθρου (Αμφισβητώντας τα Όρια)

Με άλλα λόγια, αυτό που ο Woods διερευνά είναι η δυνατότητα της αρχιτεκτονικής, μέσα από ενός είδους λογοτεχνικής φαντασίας, να προτείνει εναλλακτικά μονοπάτια μέσα από τα σημερινά προβλήματα.

Όπως ο ίδιος διατυπώνει, το αίτημα για ανατροπή των υπάρχουσων πολιτικών δομών μέσα από την αρχιτεκτονική και την τέχνη δεν είναι ουτοπικό.

Για μένα η πολιτική σημαίνει ένα πράγμα: το πως αλλάζεις μια κατάσταση... είτε ως διαπραγμάτευση, είτε ως επανάσταση, είτε ως τρομοκρατία, είτε ως προσεκτικός σταδιακός σχεδιασμός... έχει να κάνει με το πως οι ομάδες ανθρώπων οργανωμένες σε μια κοινωνία συμφωνούν για την αλλαγή μιας κατάστασης... Η αρχιτεκτονική είναι από τη φύση της πολιτική δράση. Έχει να κάνει με τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και το πως αποφασίζουν να αλλάξουν τις συνθήκες υπό τις οποίες ζουν. Η αρχιτεκτονική αποτελεί βασικό εργαλείο για την πραγμάτωση της αλλαγής αυτής, καθώς έχει να κάνει με το περιβάλλον στο οποίο ζουν και τις συνθήκες που επικρατούν σε αυτό.

εικόνα αρθρογράφου (Λέλα Χρονοπούλου)

σχετικά με τον αρθρογράφο
Λέλα Χρονοπούλου

Αν διακατέχεσαι από κάποιου είδους ψύχωση καταλαβαινόμαστε. Δεν γνωρίζω γιατί ακριβώς κατέληξα να σπουδάζω αυτό το ΠΡΑΓΜΑ. Ξέρω μόνο, πως από τη στιγμή που καταπιάστηκα με την αρχιτεκτονική, βασανίζομαι αδιάλειπτα και μου αρέσει. Σε διαφορετικές εντάσεις και διαβαθμίσεις το ΠΡΑΓΜΑ είναι πάντα εδώ και με τριβελίζει. Ό, τι γράφω αποτελεί κομμάτι εκτόνωσης αυτού του μαζοχισμού. Προσπαθώντας να μείνω συνεπής στον άκρως διαταραγμένο ψυχισμό μου, προσεγγίζω τη σχέση της αρχιτεκτονικής με έννοιες όπως η ουτοπία, το grotesque, με καλλιτεχνικά κινήματα όπως ο Σουρεαλισμός, γενικά με οτιδήποτε ξεφεύγει από καθορισμένα λογικά πλαίσια.

Artcore magazine's footer